بسم الله الرحمن الرحیم
نگاه تمدنی به آیه مباهله
مقدمه: از آیه مباهله، تا تمدنی در آخرالزمان
قرآن کریم گاهی در یک آیه، هم برهانی کلامی میآورد، هم صحنهای تاریخی میآفریند و هم نقشه راهی تمدنی رسم میکند. آیه مباهله (آلعمران، آیه ۶۱) از این شمار است. این آیه در پاسخ به گفتگوی پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) با هیأت نصارای نجران نازل شد؛ اما پیامش بسیار فراتر از آن مجلس تاریخی رفت. در این آیه خداوند «ابناء؛ فرزندان، نساء؛ زنان، انفس؛ جانها»ی پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) را در برابر نگاه چهانیان معرفی کرد. بنا بر اجماع مفسران فریقین، این سه واژه بر امام حسن، امام حسین، حضرت زهرا و امام امیرالمؤمنین علیهمالسلام؛ همان اصحاب کساء تطبیق دارد. این معرفی الهی، نه تنها یک برهانی بر فضیلت آنان است؛ بلکه سنگ بنای فهم ولایت در طول تاریخ اسلام است.
اما این سلسله ولایت در نگاه تمدنی پایانناپذیر است؛ زیرا آخرین حلقه این زنجیر حکومت امام مهدی (علیهالسلام) است. همان کسی که وعده الهی را محقق می کند.[سوره توبه، آیه33] بنابراین میتوان پیوند میان آیه مباهله و افق تمدنی ظهور را در چهار محور بررسی کرد.
یک: صحنه تاریخی مباهله؛ شان نزول آیه
خدای مهربان در آیه مباهله میفرماید: «فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ.»[سوره آل عمران، آیه61] پس هر که با تو درباره او [عیسی] پس از آنکه بر تو [به واسطه وحی، نسبت به احوال وی] علم و آگاهی آمد، مجادله و ستیز کند، بگو: بیایید ما پسرانمان را و شما پسرانتان را، و ما زنانمان را و شما زنانتان را، و ما نفوسمان را و شما نفوستان را دعوت کنیم؛ سپس یکدیگر را نفرین نماییم، پس لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.
کلمه «مباهله»، از ابتهال در دعا به معنای تضرع و واگذاری کار به خدا آمده است و گاه این کلمه به معنای هلاکت و دوری از خدا آمده است؛[مفردات، راغب، ص63] مباهله به معنای نفرین کردن دو نفر به همدیگر است، به این ترتیب که وقتی استدلالات منطقی در مسئلة دینی سودی نداشت، در یکجا جمع میشوند، و به درگاه خدا تضرع و از او میخواهند که دروغگو را رسوا سازد و مجازات کند.[پیام قرآن، مکارم، ج9، ص230؛ الکشاف، ج1، ص368]
هیأتی از نصارای نجران، از جمله برخی از بزرگان آنها از جمله اسقف و... به مدینه آمدند و پس از گفتگوهای بسیار، از لجاجت دست بر نداشتند. در این هنگام آیه مباهله نازل شد و قرار بر آن شد که هر مسیحیان نجران با پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) مباهله کنند.
پس از اینکه هر دو گروه برای مباهله آماده شدند، مسیحیان دیدند که پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) همراه با امام حسن و امام حسین، حضرت زهرا و امیرالمؤمنین (علیهمالسلام) برای مباهله قدم در میدان گذاشتند.[شواهدالتنزیل، ج1، ص163] بزرگ نجرانیان، چن این صحنه را دید، گفت: با ایشان مباهله نکن، اگر این کار را بکنید نه ما نجات مییابیم و نه اعقاب ما، بنابراین نصارا از مباهله منصرف شدند و این سندی بر حقانیت مسلمانان در مقابل مسیحیان شد.[الکشاف، ج1، ص370]
دو. دلالت آیه بر فضائل اهلبیت (ع)
بنا بر اجماع مفسران شیعه و سنی، مراد از «ابناءنا»، امام حسن و امام حسین (علیهماالسلام) و مراد از «نساءنا»، فقط حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) هستند. این مطلب علاوه بر فضیلتهای شخصیتی حضرات، دارای پیامدهای فقهی نیز هست که فرزندان دختری نیز، فرزند رسول خدا شمرده میشوند.[الحدائق الناضره، ج12، ص401]
همچنین به اجماع تمام مفسران مراد از «انفسنا»، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است.[کشاف، زمخشری، ج1، ص370؛ تفسیر کبیر فخررازی، ج8، ص85]
تعبیر «نفس» در این آیه نزدیکترین پیوند وجودی را میان پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) و امیرالمؤمنین(علیهالسلام) بیان میکند. امیرالمؤمنین، علی (علیهالسلام) به منزله نفس و شخص حضرت محمد (صلیاللهعلیهوآله) است. به یقین عین او نیست؛ ولی در تمام جهات (بجز مقام نبوت) در جهات دیگر همانند او است. از سوی دیگر میدانیم پیامبر از همه انبیاء افضل بود، پس حضرت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نیز افضل از همه انبیاء خواهد بود.[سوره احزاب، آیه7 ؛ المیزان، ج16، ص278]
به اعتراف علمای فریقین، اینان همان مصادیق آیه تطهیر هستند که دارای عصمت کبرای الهیاند.[الکشاف، ج1، ص369]
سه. پیوند تمدنی آیه مباهله با ظهور| ولایت معیار حق
آیه مباهله یک آزمون حقشناسی است. پیامبر با آوردن عزیزترین افراد خویش، نه اصحاب و سرداران، پیامی به جهانیان مخابره کرد که آنانی که نزد خدای مهربان مقربترین هستند، همینهایند. این معرفی الهی، پایهای برای شناخت ولایت در همه اعصار است. هر جامعهای که ولایت را معیار قرار دهد. در مسیر دین حق قرار گرفته است و هر جامعهای که آن را انکار کند در صف کاذبین است.
آیه مباهله، این پنج نور مقدس را به عنوان نمایندگان حقیقت در برابر باطل معرفی کرد. این معرفی، آغاز سلسله امامت است. بنابراین امام حسن علیهالسلام فرمود: «مَنْ مَاتَ وَ لَمْ يَعْرِفْ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّة.»؛[کفایةالاثر، ص296] هر کسی بمیرد و امام زمان خود را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است.
این حدیث نشان میدهد که شناخت امام، همان مسألهای است روزه مباهله برای آن صحنهآرایی شد و این امر در هر عصری ضرری است. امام مهدی (علیهالسلام) آخرین حلقه همان سلسلهای است که در روزه مباهله آغاز شد، فرزند علی و فاطمه (علیهمالسلام) و از نسل امام حسین (علیهالسلام)
چهار. از مباهله تا تمدنسازی جهانی
ظهور امام مهدی (علیهالسلام) در اندیشه شیعی، صرفاً یک رویدادِ تقویمی یا یک چرخش سیاسی برای تغییر حاکمان نیست؛ بلکه تحقق غایی «تمدن الهی» است. تمدن، مجموعهای از زیرساختهای معرفتی، اخلاقی، اقتصادی و اجتماعی است که زندگی بشر را در تراز کمالِ خلقت قرار میدهد. آیات قرآن، بهویژه آیه ۵۵ سوره نور (وعده استخلاف) و آیه ۳۳ سوره توبه (وعده جهانی شدن دین حق)، نقشه راه این تمدن را ترسیم میکنند.
روز مباهله را میتوان معرفی نمونهوار مدیرانِ تمدن آینده دانست که هر یک از پنج تنِ آل عبا، ستونی از تمدن مهدوی را نمایندگی میکنند که در دوران ظهور به فعلیت میرسد:
یک. امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام)؛ عدالت و حکمرانی. در تمدن مهدوی، عدالت ساختار حاکم بر جامعه است.[تفسیر فرات کوفی، ص563] امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به عنوان «جان پیامبر، انفسنا»، تجسم حکمرانی مبتنی بر حق است که در آن ثروت و قدرت به تساوی توزیع میشود.
دو. حضرت فاطمه زهرا (سلاماللهعلیها)؛ اخلاق و معنویت. تمدن مهدوی، تمدنی اخلاقمحور است؛ زیرا امام زمان (علیهالسلام) به روش جدش عمل میکند[کمالالدین، ج2، ص411] و اساسیترین روش ایشان، مکارم اخلاق است.[مجموعه ورام، ج1، ص80] حضرت فاطمه (سلاماللهعلیها) به عنوان روحِ لطیف و معنویِ تمدن (نساءنا)، الگوی حاکمیت ارزشهای قدسی بر مادیت است.
سه. امام حسن (علیهالسلام)؛ صلحی آگاهانه و مقتدرانه. تمدن پایدار نیازمند حکمت و صلحِ استراتژیک است. صلح امام حسن (علیهالسلام) نشان داد که تمدنسازی، حفظ موجودیتِ حق در دشوارترین شرایط است؛ حکمتی که در ظهور به کمال میرسد. البته صلح به معنای آرامش برخاسته از استقرار حق، بعد از ریشهکن شدن ریشههای نزاع و برقراری امنیت فراگیر.[سوره نور، آیه55 و المزارالکبیر، ص582]
چهار. امام حسین (علیهالسلام)؛ مقاومت و شهادت. هر تمدنی برای بقا نیازمند «مقاومت» در برابر طاغوت است. نهضت کربلا الگوی ایستادگی تمدنی است که مانع از استحاله ارزشهای الهی در فرهنگهای غیرخدایی میشود و همین ایستادگی منجر به ظهور ارزشهای الهی در جامعه توسط امام زمان (علیهالسلام) خواهد شد.[تفسیر قمی، ص391]
نکته. در این میان جایگاه پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) را میتوان به مثابه منبع نور و معمار تمدن دانست؛ زیرا اوست که چهار شخصیت بزرگ تاریخ را در یک واحد تمدنی در مقابل دشمن جمع کرد.
چشمانداز عبور از تمدن طاغوت به تمدن توحید
مباهله، لحظه انتخابِ «بهترینها» برای اثبات حق بود؛ ظهور، لحظه حاکمیتِ «آن حق» بر سرنوشتِ همگان است. اگر در مباهله، خانوادهای کوچک از پیامبر(صلیاللهعلیهوآله)، حقانیت اسلام را در برابر مسیحیان نجران ثابت کردند، در ظهور، این حقانیت با اقتدار جهانی و با اقتدای حضرت مسیح (علیهالسلام) به بقیهالله (علیهالسلام)[غیبة، نعمانی، ص75] بر همه دینها پیروز میشود.[سوره توبه، آیه33]
