پژوهشي در تدوين سند جامع توسعه فرهنگ مهدويت و انتظار

پژوهشي در تدوين سند جامع توسعه فرهنگ مهدويت و انتظار

	پژوهشي در تدوين سند جامع توسعه فرهنگ مهدويت و انتظار
	رضا صالح زاده - علي اسماعيلي

چكيده «سند چشم‌‌انداز جمهوري اسلامي ايران»، مهدويت و موعودگرايي را به‌گونه‌اي شايسته مورد توجه قرار نداده است كه اين كمبود را مي‌‌توان با تدوين سند چشم‌‌انداز فرهنگي، مبتني بر مهدويت جبران كرد. هدف از پژوهش حاضر، تدوين سند جامع توسعه فرهنگ مهدويت و انتظار است. جامعه آماري پژوهش را خبرگان، صاحب‌نظران و استادان حوزه مهدويت و انتظار در ايران تشكيل داده‌اند. براي گردآوري اطلاعات، با توجه به بخش‌هاي مختلف پژوهش، از چند پرسشنامه استفاده و براي تحليل داده‌‌ها نيز از روش SWOT استفاده شده است. با توجه به نتايج، 67 مؤلفه قوت، 113 مؤلفه ضعف، 99 وجه فرصت و 72 مؤلفه تهديد شناسايي شدند. در ادامه ماتريس ارزيابي عوامل داخلي و خارجي محاسبه و جايگاه كشور در خانه محافظه‌‌كارانه (بازنگري و تغيير جهت) تعيين گرديد. در نهايت، با توجه به جايگاه كشور، ده استراتژي كلان بر اساس فرصت‌‌هاي بيروني و ضعف‌‌هاي داخلي تعريف شدند و براي هر استراتژي كلان نيز استراتژي‌‌ها و برنامه‌‌هاي عملياتي تدوين شد. واژگان كليدي: مهدويت، انتظار، فرهنگ، فرهنگ مهدويت و انتظار، تدوين استراتژي. مقدمه از ديرباز، آرزوي بشر تشكيل جامعه‌‌اي بوده كه بر معيارهاي انساني و معنوي مبتني باشد؛ جهاني دور از ستمگر و ستم‌‌ديده و دور از ظلم بر انسان‌‌ها و سرنوشت آنان. در اين زمينه از مهمترين آرمان‌‌ها و اهداف جمهوري اسلامي ايران رسيدن به جامعه عدل مهدوي است (تابلي و همكاران، 1390: ص83 و جعفرزاده شهربابكي، 1402: ص157). در چندين آيه از قرآن كريم تشكيل جامعه‌‌اي آرماني با حاكميت دين نويد داده شده است. انديشۀ ظهور حضرت مهدي (عج)، مهدويت، پيروزي نهايي حق بر باطل و استقرار همه جانبه و كامل ارزش‌‌هاي ديني و انساني و تشكيل حكومت جهاني واحد؛ ريشۀ قرآني دارد (نور: 55؛ انبياء: 105؛ قصص: 5 و آل عمران: 83). مشاهده اوضاع كنوني جهان، گوياي آن است كه مسابقۀ تسليحاتي، جنگ‌‌هاي سرد و گرم و استبداد صاحبان قدرت، جهانيان را خسته كرده است. گسترش فقر و بيكاري و محروميت طبقه ضعيف كه روزبه‌‌روز بيش‌تر نيز مي‌‌شود؛ وجدان انسان‌‌هاي بيدار را پريشان كرده است. با وجود اين، مسلمانان هوشيار با اجتناب از نااميدي و با خوش‌‌بيني به سرنوشت خود، در انتظار روز موعود هستند. «مهدويت» از موضوعاتي است كه در سياست‌‌گذاري‌‌هاي كلان مسلمانان شيعه جايگاهي ويژه و راهبردي دارد و از طرف ديگر، فاصله انداختن بين جوانان و انديشه مهدويت از اولويت‌‌هاي جدي نظام سلطه مي‌‌باشد (حسين‌‌زاده و همكاران، 1388: ص129). اوضاع تاسف‌‌بار حاكم بر بيش‌تر جوامع، توجه كشورها به مسائل اعتقادي و اخلاقي و به‌‌طور ويژه مباحث مهدويت را آشكارتر كرده است (خنيفر و همكاران، 1389: ص91). اصالت دادن به عقل ابزاري در رشد بي‌‌رويه فناوري‌‌ها از يك سو و غفلت از حقيقت وجودي انسان‌‌ها از سوى ديگر، باعث شده است كه زندگي بسياري از انسان‌‌ها با مفاهيم اومانيسم، ليبراليسم، سكولاريسم و مدرنيزم گره بخورد (وحدتي‌‌نسب و عبدالهي، 1399: ص401). اين موضوع نيز موجب بحران هويت براي بشر شده است؛ به‌‌گونه‌‌اي كه انديشمندان حقيقت‌‌گرا، بازگشت به مفاهيم معنوى و روى آوردن به آسمان را تنها راه نجات انسان امروزي مى‌‌دانند. در چنين شرايطى، انتظار در شكل پويا، سازنده و منطقى آن پيام‌‌آور تجديد حيات معنوى انسان و نويددهندۀ بازگشت به خويشتن آسماني است. اين تجديد حيات معنوي انسان و مهندسي فرهنگي بايستي در جهت حركت به سمت جامعه‌‌اي باشد كه به لحاظ تفكر، ساختار و استراتژي بيش‌‌ترين شباهت را با جامعه نبوي و علوي داشته و نمونۀ ايده‌‌آل جامعه منتظر به‌‌شمار رود. ايجاد چنين جامعه‌‌اي نيازمند نظامي است كه هويت خود را در پيوند با اسلام پيدا مي‌‌كند (پورسيدآقايي و همكاران، 1389: ص5). باور مهدويت، به معناي اعتقاد به غلبه اسلام بر همه اديان، ريشه‌‌كن شدن بدعت‌‌ها، تحقق يافتن حكومت عدل جهاني و توسعه عبوديت است و انتظار انسان‌‌هاي مومن براي ظهور حضرت مهدي (عج) بايد انتظار براي تحقق چنين اهدافي باشد؛ اما گاه منتظران از اين آرمان‌‌ها غفلت كرده و به جاي اين كه چشم انتظار ظهور امام مهدي (عج) براي محقق شدن چنين آرمان‌‌هايي باشند، چشم به راه او براي ايجاد گشايش در زندگي دنيايي و مادي خود هستند و اين همان غفلتي است كه در مسير حركت‌‌آفريني و پويايي انديشه مهدويت مي‌‌تواند ايجاد چالش نمايد (آيتي، 1398: ص69). خلوص قلب و تمناي ظهور حضرت مهدي (عج) و سعي و كوشش براي رسيدن به آن دو زمينۀ شناختي و قلبي نياز دارد. حاميان مهدويت و منتظران واقعي، همواره تصوير ظهور را در برابر چشمان خود دارند و با تمام وجودآن را مي‌‌جويند و در رفتارهاي خود نيز با كسب دانش و شناخت بيش‌تر از امام مهدي (عج)، اين اعتقاد را نشان مي‌‌دهند (حسين‌‌زاده و همكاران، 1388). با توجه به مطالب بيان شده يكي از الزامات جامعه اسلامي ايران تدوين «سند توسعه فرهنگ مهدويت» است. نگاه مبتني بر اين باور، ضمن ارائه چشم‌‌اندازي آرماني، مطلوب و قابل‌‌حصول از باورها و ارزش‌‌هاي پيش‌‌روي جامعه، متضمن اين نكته است كه آينده‌‌اي مبتني بر عدالت و حاكميت توحيد در سراسر دنيا در انتظار ماست. شناسايي ويژگي‌‌هاي نيروهاي تراز حكومت مهدوي و اصول كلي تحقق چنين نيروهايي، باعث مي‌شود مباحث تبليغي، تربيتي و ديگر تلاش‌هاي فرهنگي- اجتماعي در جهت تحقق آن ويژگي‌‌ها و اصول تنظيم شود (هاشمي و همكاران، 1401: ص7). سند چشم‌‌انداز كشور جمهوري اسلامي ايران كه تعيين‌‌كننده چشم‌‌انداز سياسي، فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي مي‌‌باشد؛ مهدويت و موعودگرايي را آن‌‌گونه كه شايسته است، مورد توجه قرار نداده (كارگر، 1392: ص97) كه اين كمبود را مي‌‌توان با تدوين سند چشم‌‌انداز فرهنگي مبتني بر مهدويت رفع كرد. مباني نظري و پيشينه پژوهش موعودباوري باور به موعود (موعود باوري) است كه در تمام اديان توحيدي همچون يهود و مسيحيت ريشه دارد و در اسلام نيز روايات و آيات بسياري دلالت بر آن دارند كه در آخرالزمان جهان را مردي الاهي مديريت خواهد كرد كه رويكرد اصلي در آن حكومت، از بين بردن ظلم و گسترش حق و عدالت است. روايات متعدد او را وارث زمين و منجي عالم خوانده است (محمدي و ذريه، 1400: ص46). اين باور در اسلام تحت عنوان «انديشه مهدويت» مطرح شده است و بعد از پيروزي انقلاب اسلامي ايران كه بر اساس انديشه‌‌هاي اسلام ناب محمدي شكل گرفت، حياتي تازه در انديشه مهدويت دميده و زمينه براي گذار از «انديشه مهدويت» به «دكترين مهدويت» فراهم شده است. دكترين نوعي از جهان‌‌بيني است كه برنامه‌‌هاي سياسي بر اساس آن پايه و بنياد گرفته باشد (كارگر، 1384: ص97 و عيسي‌‌نيا، 1387: ص75). دكترين مهدويت تصوير روشن جامعه موعود و بيان مشخصه‌‌ها، برنامه‌‌ها، اهداف، راهبردها، سياست‌‌ها و آموزه‌‌هاي متنوع و گسترش حقيقت و نابودي باطل است. اين تصويركاملا واقع‌‌بينانه، در متون مذهبي ما پيشگويي شده است. جامعه پايان تاريخ، جامعه‌‌اي آرماني و بزرگ‌ترين اتوپياي انساني خواهد بود، بسياري از انديشمندان و فيلسوف‌‌هاي معروف، اين جامعه را به تصوير كشيده و شهرهاي آرماني خود را براي مردم توضيح داده‌‌اند؛ اما آن آرمان‌‌شهرها هنوز صورت حقيقي به خود نگرفته‌اند و هيچ زماني نيز صورت واقعي پيدا نخواهند كرد؛ چون تصور محض، صورت ذهني و خيالي هستند؛ اما جامعه‌اي را كه مسلمانان آرزومند هستند و به انتظار آن نشسته‌‌اند، بر اساس خوش‌خيالي نيست، بلكه بر وحي مبتني است و بر وعده‌‌هايي تكيه مي‌‌كند كه هيچ‌‌وقت تخلف نكرده و نخواهد كرد (ابراهيمي، 1391). مفهوم انتظار «انتظار» در لغت، به معناي چشم به‌‌راه بودن، درنگ در كارها و به نوعي داشتن اميد به آينده است و همچنين به حالت رواني فردي گفته مي‌شود كه از وضع موجود خسته است و براي ايجاد وضع بهتري تلاش و تكاپو مي‌‌كند (ثقفي، 1383). در اصطلاح نيز انتظار عبارت است از اميد به آينده‌اي كه در آن تبعيض، زشتي و ظلم نباشد و عدالت‌گستري بر جهان حاكم باشد و به عبارت ديگر، انتظار، يعنى چشم‏داشت هميشگى به اين‌كه وعده بزرگ خداوند محقق خواهد شد و روزى فرا مي‌‌رسد كه بشر در سايه عدالت كامل به رهبرى حضرت مهدى (عج) زندگى كند (حائري‏شيرازي، 1378). انتظار، اولين گام طرح كلي حركت رهبران الاهي است (ورمزيار و ورمزيار، 1401: ص57-75). انتظار فرج به معناي چشم به‌‌راه بودن همراه با اميد و ايجاد بستر مناسب براي پيروزي نهايي حق بر باطل و گسترش جهاني صلح به دست امام مهدي (عج) مي‌باشد (مطهري، 1373). فرهنگ مهدويت و انتظار از بااهميت‌‌ترين تعاليم دين اسلام، تئوري كامل، جامع و نجات‌‌گرايانه دين، يعني «فرهنگ مهدويت» است. اين آموزه، آينه تمام‌نماي پيشگويي وحياني دين اسلام و آينده‌اي درخشان، فراگير، روشن و مطلوب امت‌‌ها است. ذكر اين نكته ضروري است كه فرهنگ مهدويت مجموعه‌اي از نگرش‌ها، باورها و نرم‌‌هايي است كه درباره ظهور منجي موعود از نسل پيامبران شكل گرفته و ريشه‌هاي معرفتي آن از كتاب و سنت استخراج مي‌شود. در اين زمينه مي‌‌توان بيان كرد كه فرهنگ مهدويت در تاريخ بشر ريشه دارد. به عبارت ديگر، همه اديان الاهي، از همان ابتدا، منادي ظهور منجي موعود بوده‌اند (نصوري، 1400). از اين‌‌رو، شناسايي راهكارهاي موثر بر نهادينه‌‌سازي فرهنگ مهدويت از اهميت بسياري برخوردار است (جعفري‌‌هرندي، 1395: ص123). در فرجام تاريخ بشر، نظام جهانى مهدوي به وقوع خواهد پيوست كه داراي ويژگي‌‌هايي الاهي و انسانى نظير خدامحوري، ايمان‌‌محوري، دين‌‌محوري و فرهنگ‌‌محوري است (الهي‌‌نژاد، 1399: ص7). با توجه به مطالب بيان‌‌‌‌شده، مسئله مهدويت، از مسائلي است كه در خط‌‌مشي مبارزه مسلمانان شيعه جايگاهي استراتژيك دارد و از طرف ديگر، دور كردن جوانان از مهدويت در صدر فهرست سياه مخالفان قرار گرفته است (حسين‌‌زاده و همكاران، 1388). اهميت موضوع مهدويت باعث شده تا در سال‌‌هاي گذشته تأسيس نهادها و تشكل‌هاي فرهنگي و تبليغات ديني رواج پيدا كند كه يكي از اين نهادها به توسعه فرهنگ مهدويت و انتظار مربوط است. همه نهادها و دستگاه‌هاي مرتبط با مهدويت، بايستي با مشاركت، هم‌‌افزايي، همفكري و وحدت رويه در كنار يكديگر به توسعه فرهنگ مهدويت در جامعه منتظر بپردازند؛ اما متأسفانه شاهد جزيره‌اي عمل كردن‌ها و برخي موازي‌‌كاري‌ها در اين زمينه هستيم كه باعث شده عمق تأثير آن‌ها، در خلال سال‌هاي اخير كم‌تر از دهه‌هاي قبل باشد (نصوري، 1400). شواهد نشان مي‌‌دهند كه علت موازي‌كاري نهادهاي مهدوي، فقدان سند بالادستي و متولي خاص در اين حوزه مي‌‌باشد. بر اين اساس، با تدوين «سند توسعه فرهنگ مهدويت و انتظار» مي‌‌توان اين كمبود را رفع نمود. پيشينه پژوهش كرمي (1402) در پژوهشي به تحليل بيانات مقام معظم رهبري در زمينه مهدويت پرداخته است. مطابق با نتايج، تبليغات و اهداف استكباري، به‌عنوان عوامل مداخله‌اي؛ اهميت و ارزش موضوع انتظار، رابطه عاطفي، ملزومات انتظار حقيقي و الگوسازي موفق به‌عنوان عوامل علّي؛ آماده‌‌سازي زمينه‌هاي ظهور و تشكيل حكومت مردمي ايران به‌عنوان عوامل زمينه‌اي؛ گفتمان‌‌سازي مهدوي به‌عنوان راهبرد و در نهايت رسيدن به تعالي فردي و اجتماعي به‌عنوان پيامدهاي آن است. سحرخوان (1399)، پژوهشي با عنوان «راهبردهاي مقاومت در دوره انتظار از منظر قرآن كريم» انجام داده است. در راهبردهاي «رفتاري و كنشى»، به نقش ايثار، صبر و پايداري، تقوا و امـربـه معـروف و نهى از منكر در مقاومت در دوره انتظار اشاره مي‌‌شود. در راهبردهاي «گرايشى»، مسائلي مانند تكيه نكردن به ظالمان و اميـد بـه پيـروزي و نقش اقتدار و توانمندي مطرح مي‌‌شود و در راهبردهاي «بينشى»، به مسائلي مانند انديشه حكومـت جهـانى و زمينه‌‌سازي براي عدالت‌‌گستري، حاكميت حق و دفـاع از سـتمديدگان و مظلومـان پرداختـه مي‌‌شـود. الهي‌‌نژاد (139۹)، پژوهشي با عنوان «تحليل مباني فرهنگ اجتماعي دفاعي- امنيتي در عصر غيبت در پرتو انديشه مهدويت» انجام داده است. نتايج نشان مي‌دهد كه جامعه مهدوي داراي شاخصه‌‌هاي متعالي است، نظير دين فراگير، ايمان فراگير، آسايش فراگير، رفاه فراگير و همچنين مقاومت، دفاع و امنيت فراگير. ابروش، هاشم‌‌زاده كوشك قاضي (139۹)، پژوهشي با عنوان «تبيين چارچوب سياست‌‌گذاري فرهنگي در انديشه مهدويت» انجام داده‌اند. در اين پژوهش پس از تحليل مضامين آموزه‌‌هاي مهدويت، مضامين «گسترش و شيوع عدالت»، «گسترش امنيت جهاني»، «تكامل عقل و انديشه» و «جهاني شدن فرهنگ اسلامي» به عنوان «اهداف فرهنگي در انديشه مهدويت» و مضامين «شبكه‌‌سازي»، «اجرا»، «نهادينه‌‌سازي ارزش‌‌ها»، «مشاركت در امور» و «عزت مدارانه» به عنوان مؤلفه‌‌هاي سياست‌‌گذاري فرهنگي در انديشه مهدويت شناسايي و تبيين شده‌اند. قنبري‌‌نيك (139۸)، پژوهشي با عنوان «ويژگي‌هاي اجتماعي جامعه منتظر از منظر آيت‌الله خامنه‌اي» انجام داده است. بر اساس يافته‌هاي تحقيق، شاخصه‌هاي اجتماعي جامعه منتظر از منظر ايشان دو وجه دارد: از يك‌سو، هر فردِ مهدي‌باور، در زيستِ اجتماعي خود، بايد داراي ويژگي‌هايي باشد، مانند مهرورزي و پرهيز از كينه‌توزي، مجاهدت، ايثار، صداقت و ايمان در عقيده و از سوي ديگر، افراد جامعه منتظر بايد داراي شاخصه‌هايي اجتماعي باشند؛ همچون رعايت كرامت انسان‌ها و مساوات در برابر قانون، حاكم‌شدن امنيت اجتماعي و رواني، تربيت معنوي و اخلاقي افراد در خانواده و جامعه. مهدوي و جعفرپور (139۸)، پژوهشي با عنوان «تاثير انقلاب اسلامي در احياي آموزه‌‌هاي مهدويت» انجام داده‌اند. نتايج نشان مي‌دهند كه انقلاب اسلامي در شناساندن اهداف متعالي به مردم، خودباوري و تصميم به زمينه‌‌سازي ظهور، آماده‌‌سازي در حوزه فردي و اجتماعي براي نزديك ساختن عصر ظهور منجي، اميدواري به انقلاب جهاني مهدوي، الگوسازي براي نسل منتظر و تبيين معنا و مفهوم صحيح و درست از انتظار ايفاي نقش كرده است. برزويي و جهانگيري فيض‌‌آبادي (1397)، پژوهشي با عنوان «ظرفيت‌‌شناسي رويكرد راهبردي و آينده‌‌نگارانه به آموزه مهدويت در بستر تمدن نوين اسلامي» انجام داده‌اند. نتايج نشان مي‌دهند كه بيش‌‌ترين ظرفيت تمدني رويكرد راهبردي به ترتيب اولويت در نظام‌‌هاي «دانشي و فناوري»، «اجتماعي»، «سياسي و حقوقي»، «معنوي و عبادي»، «تربيتي و اخلاقي»، «فرهنگي و هنري«، »ارتباطي» و «اقتصادي» در جهت حركت به سمت تمدن جديد اسلامي بروز و ظهور خواهند داشت. پوررستمي و رحمتي (1397)، در پژوهشي بر اساس مدل swot، چهار راهبرد مهم در نظام انتظار ارائه كرده‌اند كه عبارتند از: راهبرد «تقويت - هدايت» براي so، راهبرد «رفع -هدايت» براي wo، راهبرد «تقويت -دفع» براي st و راهبرد «رفع -دفع» براي wt. يافته‌ها حكايت از آن دارند كه بر اساس نگرش راهبردي swot، مؤلفه‌هاي نظام انتظار در تطابق و همگوني معنادار با آموزه‌هاي روايي بوده و به سوي تحقق نصاب‌هاي ظهور به پيش مي‌روند و با اتخاذ و كاربست بيش‌تر راهبردهاي مذكور، ميزان رشد زمينه‌سازي و تحقق نصاب‌ها در نظام انتظار افزون‌تر خواهد شد. پورسيدآقايي و همكاران (۱۳۸۹)، پژوهشي با عنوان «راهبردهاي فرهنگي مهدويت براي جامعه و دولت زمينه‌‌ساز بر اساس مدل swot» انجام داده‌اند. در پژوهش مذكور، ابتدا مختصات فرهنگي جامعه مهدوي از ديدگاه آيات و روايات بيان و سپس قوت‌‌ها، ضعف‌‌ها، فرصت‌‌ها و تهديدهاي فرهنگي مهدويت شناسايي شده و با تجزيه و تحليل محيط داخلي و خارجي، وضعيت فعلي فرهنگ مهدوي در سطح كشور تبيين گرديد‌ه‌‌اند. در ادامه راهبردهاي كلان پيشنهادي فرهنگ مهدوي در چهار حوزه ارائه شده است. در نهايت تعداد شانزده راهبرد داراي رتبه بالاتر از ميانگين، به عنوان راهبردهاي برتر انتخاب گرديده‌‌اند. در جدول 1 خلاصه پيشينه پژوهش نشان داده شده است: جدول 1. خلاصه پيشينه پژوهش نويسنده سال نتايج كليدي كرمي 1402 مهدويت در انديشه مقام معظم رهبري، مي‌‌تواند در قالب عوامل مداخله‌اي، عوامل علّي، عوامل زمينه‌اي، راهبردها و پيامدها دسته‌‌بندي گردد. سحرخوان 1399 راهبردهاي مقاومت در دوره انتظار از منظر قرآن كريم راهبردهاي رفتاري و كنشى، راهبردهاي گرايشى و راهبردهاي بينشى را شامل مي‌‌باشند. الهي‌‌نژاد 1399 جامعه مهدوي داراي شاخصه‌‌هاي متعالي است، نظير دين فراگير، ايمان فراگير، آسايش فراگير، رفاه فراگير و همچنين مقاومت، دفاع و امنيت فراگير. ابروش و هاشم‌‌زاده كوشك قاضي 1399 چارچوب سياست‌‌گذاري فرهنگي در انديشه مهدويت، اهداف فرهنگي در انديشه مهدويت و مؤلفه‌‌هاي سياست‌‌گذاري فرهنگي در انديشه مهدويت را شامل مي‌باشند. قنبري‌‌نيك 1398 شاخصه‌هاي اجتماعي جامعه منتظر از منظر آيت‌الله خامنه‌اي دو وجه دارد: از يك‌سو، هر فرد مهدي‌باور بايد داراي ويژگي‌هايي باشد مانند مجاهدت، صداقت، ايمان در عقيده و از سوي ديگر، افراد جامعه منتظر نيز بايد داراي شاخصه‌هايي اجتماعي باشند همچون تربيت معنوي و اخلاقي افراد در خانواده و جامعه. مهدوي و جعفرپور 1398 انقلاب اسلامي در احياي آموزه‌‌هاي مهدوي تاثير فراواني داشته است؛ مانند شناساندن اهداف متعالي به مردم، خودباوري و تصميم به زمينه‌‌سازي ظهور و اميدواري به انقلاب جهاني مهدوي. برزويي و جهانگيري فيض‌‌آبادي 1397 بيش‌ترين ظرفيت تمدني رويكرد آينده‌‌نگارانه به آموزه مهدويت به ترتيب اولويت در نظام‌‌هاي «دانشي و فناوري»، «اجتماعي»، «سياسي و حقوقي»، «معنوي و عبادي»، «تربيتي و اخلاقي»، «فرهنگي و هنري«، »ارتباطي» و «اقتصادي» بروز و ظهور خواهند داشت. پوررستمي و رحمتي 1397 چهار راهبرد مهم در نظام انتظار بر اساس مدل SWOT عبارتند از: راهبرد «تقويت -هدايت» براي SO، راهبرد «رفع -هدايت» براي WO، راهبرد «تقويت -دفع» براي ST و راهبرد «رفع -دفع» براي WT. پورسيدآقايي و همكاران 1389 راهبردهاي فرهنگي مهدويت براي جامعه و دولت زمينه‌‌ساز بر اساس مدل SWOT 16 راهبرد برتر را شامل مي‌‌باشند. جمع‌‌بندي پيشينه پژوهش بررسي پيشينه پژوهش نشان مي‌‌دهد با اين‌كه پژوهش‌‌هاي بسياري در حوزه مباحث مهدويت در ايران انجام شده‌اند، پژوهشي در زمينه تدوين سند جامع توسعه فرهنگ مهدويت و انتظار انجام نشده است. در تنها مطالعه نزديك به پژوهش حاضر پورسيدآقايي و همكاران (۱۳۸۹)، راهبردهاي فرهنگي مهدويت براي جامعه و دولت زمينه‌‌ساز را بر اساس مدل SWOT شناسايي كرده‌اند. با وجود كار ارزشمندي كه آن‌ها انجام داده‌‌اند، چندين تفاوت عمده بين پژوهش حاضر و پژوهش مذكور وجود دارد. مطابق مباحث مديريت استراتژيك، روندهاي نوظهور جهاني، فرصت‌‌ها و تهديدهاي جديدي ايجاد مي‌‌كنند. بنابراين، لازم است فرايند تدوين و اجراي استراتژي به صورت مرتب بازنگري و اصلاح شود؛ به همين دليل يكي از وجوه قوت پژوهش حاضر تمركز بر روندهاي جديد و تدوين سند چشم‌‌انداز فرهنگ مهدويت و انتظار در سال 1402 است. تمايز ديگر پژوهش حاضر، جامعيت نتايج آن مي‌‌باشد؛ به‌‌طوري كه مؤلفه‌هاي قوت و ضعف و فرصت و تهديدهاي شناسايي‌‌شده، بسيار بيش‌تر از پژوهش مذكور مي‌‌باشد. در نهايت به دليل اين‌كه اين پژوهش با همكاري بنياد فرهنگي حضرت مهدي موعود (عج) در تهران انجام گرفته، از ظرفيت نخبگان حوزه مهدويت در سراسر ايران استفاده شده است كه اين موضوع دقت نتايج را بيش‌تر مي‌‌كند. روش‌‌ پژوهش پژوهش حاضر به لحاظ هدف، كاربردي-توسعه‌‌اي و از نظر ماهيت، توصيفي-پيمايشي است. جامعه آماري اين تحقيق، خبرگان، متخصصان و استادان حوزه مهدويت در ايران مي‌‌باشند. براي نمونه‌‌برداري از روش نمونه‌‌گيري در دسترس و هدفمند استفاده شد. در مجموع 53 نفر به عنوان نمونه آماري اين پژوهش مورد استفاده قرار گرفتند كه مديران و كارشناسان مراكز ذيل را شامل مي‌شوند: بنياد فرهنگي حضرت مهدي (عج) در تهران، قم، اصفهان، خوزستان، خراسان رضوي، زنجان، گلستان، مركزي، مازندران، بوشهر، كردستان، اردبيل، سمنان، آذربايجان شرقي وگيلان، دفتر نهاد مقام معظم رهبري در دانشگاه‌‌ها، حوزه علميه برادران اصفهان، حوزه علميه خواهران اصفهان، سازمان تبليغات اسلامي اصفهان، اداره ارشاد شهرستان كرج، بنياد شهيد و امور ايثارگران لرستان، ستاد اقامه نماز، مجمع خيرين مسجدساز، حوزه علميه طالبيه تبريز، مركز تخصصي مهدويت، پژوهشكده مهدويت و آينده‌‌پژوهي، كميسيون فرهنگي مجلس، معاونت پارلماني رئيس جمهور، و استادان دانشگاه شامل دانشگاه تهران، دانشگاه اصفهان، و دانشگاه شهيد اشرفي اصفهاني. در شكل 1 مراحل اجرايي تحقيق نشان داده شده است: شكل 1: مراحل اجرايي پژوهش همان‌گونه كه مشاهده مي‌‌شود مراحل انجام كار شامل 5 مرحله مي‌‌باشد: مرحله اول: شناسايي عوامل دروني و بيروني (قوت‌‌ها، ضعف‌‌ها، فرصت‌‌ها و تهديدهاي توسعه فرهنگ مهدويت و انتظار)؛ مرحله دوم: اولويت‌‌بندي قوت‌ها، ضعف‌ها، فرصت‌‌ها و تهديدها؛ مرحله سوم: تشكيل ماتريس ارزيابي عوامل دروني - بيروني (IE) و مشخص كردن جايگاه كشور؛ مرحله چهارم: شناسايي استراتژي‌‌هاي كلان با توجه به جايگاه كشور؛ مرحله پنجم: مشخص كردن استراتژي‌‌ها و برنامه‌‌هاي عملياتي براي هر يك از استراتژي‌‌هاي كلان. براي جمع‌‌آوري اطلاعات مربوط به ادبيات پژوهش، از روش كتابخانه‌‌اي، نظير استفاده از آيات و روايات، كتاب‌ها، پايان‌‌نامه‌‌هاي تحصيلي و مقالات اينترنت و براي جمع‌‌آوري اطلاعات ميداني، با توجه به بخش‌هاي مختلف پژوهش از چندين پرسشنامه استفاده شده است: الف) در بخش اول براي شناسايي عوامل دروني و بيروني (مهم‌ترين موارد قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهديدها) از پرسشنامه باز استفاده شده است؛ ب) بعد از شناسايي مهم‌ترين مصاديق قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهديدها، پرسشنامه دوم در اختيار خبرگان اين حوزه قرار گرفت تا عوامل امتياز‌دهي شوند و جايگاه كشور در نمودار عوامل دروني-بيروني مشخص گردد؛ ج) بعد از مشخص شدن جايگاه كشور و با توجه به نتايج مراحل پيشين، پرسشنامه سوم به صورت باز طراحي شد تا براي استراتژي‌‌هاي كلان مشخص شده، استراتژي‌‌ها و برنامه‌‌هاي عملياتي مناسب پيشنهاد گردد. براي تحليل داده‌‌ها از روش SWOT استفاده شد. نرم‌‌افزار مورد استفاده نيز نرم‌‌افزار اكسل بود. يافته‌‌هاي پژوهش شناسايي عوامل دروني و بيروني (قوت‌ها، ضعف‌ها، فرصت‌‌ها و تهديدها) براي شناسايي عوامل دروني و بيروني (مهم‌ترين موارد قوت، نقاط ضعف، فرصت‌ها و تهديدها) از پرسشنامه باز استفاده شد. در اين زمينه انجام مصاحبه با خبرگان مربوطه مهم‌ترين عوامل شناسايي مصاحبه گرديد كه شامل 67 مورد قوت، 113 مؤلفه ضعف، 99 مورد فرصت و 72 مؤلفه تهديد است. در جدول دو، تعدادي از موارد قوت، ضعف، فرصت‌‌ها و تهديدها نشان داده شده‌اند (به دليل محدوديت صفحه و براي جلوگيري از طولاني شدن متن همه موارد ذكر نشده‌اند): جدول2. نمونه‌‌هايي از مؤلفه‌هاي قوّت، ضعف، فرصت‌‌ها و تهديدها مؤلفه‌هاي قوّت، ضعف، فرصت‌‌ها و تهديدها قوّت‌ها پرداختن به موضوع مهدويت از بالاترين سطح نظام، يعني مقام معظم رهبري زنده نگه داشتن فرهنگ عاشورا و قيام حسيني در سطح جامعه وجود احاديث متواتر در منابع شيعه و سني، در مورد مهدويت و انتظار پديده انقلاب اسلامي در جهان، به عنوان زمينه‌‌ساز انقلاب جهاني حضرت مهدي (عج) تكريم و بزرگداشت نام و ياد حضرت، از طريق برقراري مجالس بزرگداشت تاسيس مركز تخصصي مهدويت در حوزه علميه قم ضعف‌ها عدم توليد فيلم‌‌هاي مناسب مرتبط با موضوع مهدويت، به‌ويژه در حوزه كودك و نوجوان در كشور عدم تربيت كافي هنرمندان با نگرش معارف مهدوي عدم سياست‌گذاري كلان در قواي سه‌‌گانه راجع به مهدويت مجهز نبودن به ابزار تبليغاتي نو و زبان هنر در ترويج فرهنگ مهدويت و انتظار فقدان برنامه جامع، علمي و واقع‌‌بينانه براي گسترش فرهنگ مهدويت در كشور نداشتن موفقيت قابل توجه دستگاه‌‌هاي فرهنگي در حفظ و نگهداري سبك زندگي اسلامي در داخل كشور فرصت‌ها تجربه موفق ولايت فقيه به عنوان مديريت الاهي جامعه در مقابل دموكراسي‌‌هاي غير الاهي وجود هزاران جوان جهادي – هنرمند آماده براي فداكاري در راه اسلام و امام عصر (عج) در جهان شكل‌‌گيري جبهه مقاومت در منطقه خاورميانه و گسترش روزافزون آن عقيده به موعودگرايي در همه اديان جهان و مكاتب بشري موجود فطري بودن نياز به منجي در بشر تحقق اراده الاهي براي فراهم كرن زمينه ظهور تهديدها نارضايتي مردم از عملكرد برخي از دستگاه‌‌هاي اجرايي و احتمال ايجاد بدبيني نسبت به نظام اسلامي تلاش در جهت ناكارآمد نشان دادن نظام جمهوري اسلامي ايران، به عنوان زمينه‌‌ساز ظهور و تمدن اسلامي پخش برنامه‌‌هاي رسانه‌‌هاي معاند از طريق ماهواره و هدف قرار گرفتن بنيان خانواده وجود وهابيت و تبليغ ضد مكتب اهل بيت فضاي سايبر و استفاده گسترده غرب از فن‌‌آوري‌‌هاي نوظهور عليه جامعه شيعي تلاش براي جذب قشر جوان به تفكرات انحرافي پرجاذبه فرهنگ غربي در كشورهاي اسلامي و منطقه در ادامه، عوامل شناسايي‌‌شده توسط خبرگان، در قالب پرسشنامه بسته امتياز‌دهي شدند (نمونه‌‌اي از پرسشنامه استفاده شده در جدول 3 نشان داده شده است). بعد از توزيع و جمع‌‌آوري پرسشنامه‌‌ها، داده‌‌ها تحليل شدند. در جدول 4، خلاصه‌‌اي از محاسبات مربوط به ماتريس ارزيابي عوامل دروني نشان داده شده است. جدول 3. نمونه پرسشنامه براي امتيازدهي مؤلفه‌هاي قوّت شناسايي‌‌شده اهميت اين عامل در جهت تحقق راهبردهاي آينده قوت‌ها وضعيت موجود بسيار مهم مهم متوسط كم‌اهميت بي‌اهميت ميزان قوت 5+ (بسيار قوي) 4+ 3+ 2+ 1+ (تاحدودي قوي) عوامل قوّت به‌‌دست آمده جدول 4. ماتريس ارزيابي عوامل دروني عوامل دروني ميزان اهميت ميزان اهميت نرمالايز وضع موجود امتياز نهايي مؤلفه‌هاي قوّت پرداختن به موضوع مهدويت، از بالاترين سطح نظام، يعني مقام معظم رهبري 4.774 0.0061 3.612 0.022 زنده نگه داشتن فرهنگ عاشورا و قيام حسيني در سطح جامعه 4.709 0.006 3.419 0.020 وجود احاديث متواتر در منابع شيعه و سني در مورد مهدويت و انتظار 4.483 0.0057 3.419 0.019 پديده انقلاب اسلامي در جهان، به عنوان زمينه‌‌ساز انقلاب جهاني حضرت مهدي (عج) 4.806 0.0062 3 0.018 تكريم و بزرگداشت نام و ياد حضرت از طريق برقراري مجالس بزرگداشت 4.322 0.005 3.225 0.018 نقاط ضعف عدم تربيت كافي هنرمندان با نگرش معارف مهدوي 4.290 0.0055 4.322- -0.023 عدم سياست‌گذاري كلان در قواي سه گانه راجع به مهدويت 4.451 0.0057 4- 0.023- مجهز نبودن به ابزار تبليغاتي نو و زبان هنر در ترويج فرهنگ مهدويت و انتظار 4.387 0.0056 3.935- 0.022- فقدان برنامه جامع، علمي و واقع‌‌بينانه براي گسترش فرهنگ مهدويت در كشور 4.548 0.0058 3.774- 0.022- نداشتن موفقيت قابل توجه دستگاه‌‌هاي فرهنگي در حفظ و نگهداري سبك زندگي اسلامي در داخل كشور 4.419 0.0057 3.838- 0.021- مجموع 773.29 1 206.64- 1.089- در جدول 5، خلاصه‌‌اي از محاسبات مربوط به ماتريس ارزيابي عوامل بيروني نشان داده شده است. جدول 5. ماتريس ارزيابي عوامل بيروني عوامل بيروني ميزان اهميت ميزان اهميت نرمالايز وضع موجود امتياز نهايي نقاط فرصت تجربه موفق ولايت فقيه، به‌‌عنوان مديريت الاهي جامعه در مقابل دموكراسي‌‌هاي غيرالاهي 4.741 0.0064 3.967 0.025 وجود هزاران جوان جهادي – هنرمند آماده براي فداكاري در راه اسلام و امام عصر در جهان 4.580 0.0061 3.838 0.023 شكل‌‌گيري جبهه مقاومت در منطقه خاورميانه و گسترش روزافزون آن 4.612 0.0062 3.806 0.023 عقيده به موعودگرايي در همه اديان جهان و مكاتب بشري موجود 4.548 0.0061 3.838 0.023 فطري بودن نياز به منجي در بشر 4.516 0.0061 3.838 0.023 نقاط تهديد نارضايتي مردم از عملكرد برخي از دستگاه‌‌هاي اجرايي و احتمال ايجاد بدبيني به نظام اسلامي 4.645 0.0062 4.161- 0.026- تلاش در جهت ناكارآمد نشان دادن نظام جمهوري اسلامي ايران، به عنوان زمينه ساز ظهور و تمدن اسلامي 4.580 0.0061 4.064- 0.025- پخش برنامه‌‌هاي رسانه‌‌هاي معاند از طريق ماهواره و هدف قرار گرفتن بنيان خانواده 4.677 0.0063 3.935- 0.024- وجود وهابيت و تبليغ ضد مكتب اهل بيت 4.483 0.006 4.064- 0.024- فضاي سايبر و استفاده گسترده غرب از فن‌‌آوري‌‌هاي نوظهور عليه جامعه شيعي 4.677 0.0063 3.870- 0.024- مجموع 739.90 1 58.16 0.389 ماتريس ارزيابي عوامل دروني - بيروني (IE) به منظور تحليل همزمان عوامل دروني و بيروني، از ماتريس ارزيابي عوامل دروني- بيروني استفاده مي‌‌شود. بدين منظور، بايستي نمرات حاصل از ماتريس‌هاي ارزيابي عوامل دروني و بيروني را در ابعاد افقي و عمودي اين ماتريس قرار داد تا جايگاه موجود مشخص و بر اساس آن استراتژي مناسب اتخاذ شود. در اين ماتريس، امتياز نهايي بر روي محور افقي از 5- تا صفر، بيانگر ضعف داخلي و از صفر تا 5+ نشان‌‌دهنده قوّت مي‌‌باشد. همچنين امتياز نهايي بر روي محور عمودي از 5- تا صفر نشان‌‌دهنده تهديد و از صفر تا 5+ بيانگر فرصت است. چنانچه موقعيت كلي در خانه بالا، چپ قرار بگيرد، استراتژي محافظه‌كارانه (بازنگري و تغيير جهت)؛ اگر در خانه بالا، راست باشد استراتژي تهاجمي؛ چنانچه در خانه پايين، چپ باشد، استراتژي تدافعي؛ و دست آخر اگر در خانه پايين، راست باشد، استراتژي رقابتي توصيه مي‌شود (اعرابي، 1393). با توجه به اين توضيحات، امتياز نهايي ارزيابي عوامل دروني (IFE) و ارزيابي عوامل بيروني (EFE) محاسبه و در جدول 6 ارائه شده است. جدول 6. امتياز نهايي عوامل دروني و بيروني ماتريس ارزيابي امتياز نهايي عوامل دروني 08948/1- عوامل بيروني 389807/0+ بر اساس امتيازهاي محاسبه‌شده، طرح كلي ماتريس دروني- بيروني، به صورت زير تدوين گرديد (شكل 2). همان‌طور كه قابل مشاهده است، جايگاه كشور، با توجه به امتياز نهايي عوامل دروني و بيروني، در خانه محافظه‌‌كارانه (بازنگري و تغيير جهت) قرار گرفته است. شكل 2. جايگاه كشور در نمودار عوامل دروني- بيروني شناسايي استراتژي‌‌هاي كلان با توجه به جايگاه كشور با توجه به نتايج از ماتريس ارزيابي عوامل دروني –بيروني و با كمك گرفتن از نظرات خبرگان مربوط، استراتژي‌‌هاي كلان به صورت زير تدوين شدند (استراتژي‌‌هاي WO بر اساس فرصت بيروني- ضعف داخلي): 1. تدوين سياست‌هاي كلان مهدويت در مراكز قانون‌‌گذاري نظارت و اجرا؛ 2. تبيين سبك زندگي اسلامي مهدوي در بين آحاد جامعه؛ 3. ايجاد وحدت هماهنگي و انسجام ميان فعاليت‌‌هاي حوزه و دانشگاه؛ 4. تبيين صحيح رابطه مهدويت و انقلاب اسلامي؛ 5. مهندسي افكار و انديشه‌‌هاي مرتبط با نظريه‌‌هاي مهدوي در سطح جامعه؛ 6. توسعه فرهنگ مهدويت و انتظار در فضاي رسانه‌‌هاي اجتماعي؛ 7. برنامه‌‌ريزي حمايت‌‌هاي مادي و معنوي لازم در جهت ترويج فرهنگ مهدويت و مقابله با افكار انحرافي؛ 8. توليد متون و محتواي جذاب و خردمندانه در جهت ترويج مهدويت و انتظار؛ 9. توانمندسازي بنيان خانواده در استفاده از همه ظرفيت‌‌هاي موجود؛ 10. تبيين ويژگي‌ها و شاخص‌هاي مهدويت و انتظار و جامعه منتظر. نتيجه‌‌گيري يكي از ضرورت‌‌هاي جامعه ديني ايران، تدوين سند چشم‌‌انداز فرهنگي بر اساس مهدويت است. اين نوع نگاه، ضمن ارائه تصويري آرماني، مطلوب و قابل‌‌دستيابي از باورها و ارزش‌‌هاي پيش‌‌روي جامعه، نشان‌‌دهنده اين موضوع است كه آينده‌‌اي مبتني بر عدالت و حاكميت توحيد در سراسر جهان در انتظار انسان‌‌ها خواهد بود. سند چشم‌‌انداز جمهوري اسلامي ايران كه تعيين‌‌كننده مواضع و مؤلفه‌هاي سياسي، فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي مي‌‌باشد؛ مهدويت و موعودگرايي را به ‌گونه‌اي شايسته مورد توجه قرار نداده است كه اين نقص را مي‌‌توان با تدوين سند چشم‌‌انداز فرهنگي مبتني بر مهدويت رفع كرد. با توجه به اهميت موضوع، هدف از پژوهش حاضر تدوين سند جامع توسعه فرهنگ مهدويت و انتظار بود. با توجه به نتايج، 67 مؤلفه قوّت، 113 مؤلفه ضعف، 99 موقعيت فرصت و 72 عامل تهديد شناسايي شدند. همچنين مطابق ماتريس ارزيابي عوامل دروني و بيروني جايگاه كشور در خانه محافظه‌‌كارانه (بازنگري و تغيير جهت) تعيين گرديد. در نهايت با توجه به جايگاه كشور، ده استراتژي كلان بر اساس فرصت‌‌هاي بيروني و ضعف‌‌هاي دروني تعريف گرديد. نتايج بيانگر اين موضوع است كه با وجود فرصت‌‌هايي كه براي ترويج فرهنگ مهدويت و انتظار در دنيا وجود دارند، در داخل كشور به‌‌صورت شايسته و بايسته اين موضوع مورد توجه قرار نگرفته است و ضعف‌هايي در اين زمينه وجود دارند. به همين دليل با كمك گرفتن از فرصت‌هاي بيروني و تلاش در جهت كم كردن و برطرف كردن ضعف‌هاي داخلي مي‌‌توان به توسعه فرهنگ مهدويت و انتظار در سراسر جهان پرداخت. در اين زمينه با توجه به جايگاه محافظه‌‌كارانه كشور و استراتژي‌‌هاي كلان WO، استراتژي‌‌ها و برنامه‌‌هاي عملياتي مورد نياز در ادامه پيشنهاد شده‌اند (در مجموع 84 استراتژي عملياتي و 252 برنامه عملياتي پيشنهاد شده كه به دليل محدوديت صفحه و براي جلوگيري از طولاني شدن متن همه موارد ذكر نشده‌اند): استراتژي كلان ۱. تدوين سياست‌‌هاي كلان مهدويت در مركز قانونگذاري، نظارت و اجرا استراتژي‌‌هاي عملياتي برنامه‌‌هاي عملياتي استراتژي1. تشكيل شوراي عالي مهدويت و انتظار متشكل از سران سه قوه مجريه، مقننه و قضاييه به منظور سياست‌‌گذاري كلان واحد در حوزه مهدويت و انتظار - پيشنهاد طرح ايجاد شوراي عالي مهدويت و اخذ مجوز از هيئت امناء - تشكيل كارگروه تخصصي ايجاد شوراي عالي مهدويت و فرهنگ انتظار در بنياد - پيشنهاد مكتوب و مدون بنياد مهدويت به شوراي عالي انقلاب فرهنگي به منظور پيگيري اخذ مجوز شوراي عالي انقلاب فرهنگي استراتژي2. ايجاد معاونت مهدويت و انتظار در دستگاه‌‌هاي فرهنگي، به‌ويژه حوزه‌‌هاي علميه، وزارت فرهنگ و ارشاد و سازمان تبليغات اسلامي - پيشنهاد معاونت به دستگاه فرهنگي - انعقاد تفاهم‌‌نامه همكاري مشترك بنياد مهدويت و دستگاه‌هاي فرهنگي - توجيه دستگاه‌‌هاي فرهنگي با برگزاري جلسات با عالي‌‌ترين مقام دستگاه استراتژي كلان2. تبيين سبك زندگي اسلامي مهدوي در بين آحاد جامعه استراتژي‌‌هاي عملياتي برنامه‌‌هاي عملياتي استراتژي1. برجسته كردن سيره‌‌ ائمه اطهار، به ويژه در بين كودكان و نسل جوان - فرهنگ‌‌سازي سبك زندگي مهدوي از طريق رسانه‌‌ها، شبكه‌‌هاي اجتماعي، خانواده، مدارس، دانشگاه‌‌ها و مراكز فرهنگي - نهادينه‌‌كردن سبك زندگي مهدوي از طريق سياست‌‌گذاري كلان فرهنگي استراتژي2. بهره‌‌گيري از فرمايشات حكيمانه امامين انقلاب اسلامي در جهت ترويج فرهنگ مهدويت و انتظار - تدوين منشور سبك زندگي مهدوي با استفاده از بيانات امامين انقلاب اسلامي - حمايت مادي و معنوي از پايان‌‌نامه‌‌هاي ارشد و رساله‌‌هاي دكتري با موضوع سبك زندگي مهدوي مبتني بر بيانات حضرت امام خميني و مقام معظم رهبري استراتژي كلان3. ايجاد وحدت، هماهنگي و انسجام ميان فعاليت‌‌هاي حوزه و دانشگاه استراتژي‌‌هاي عملياتي برنامه‌‌هاي عملياتي استراتژي1. تشكيل كارگروه تخصصي مهدويت متشكل از نخبگان حوزه و دانشگاه - پيشنهاد تشكيل كارگروه تخصصي مهدويت به شوراي عالي انقلاب فرهنگي - تدوين آيين‌‌نامه و شرح وظايف كارگروه تخصصي و اخذ مجوز از هيئت امناي بنياد استراتژي2. اجراي طرح‌‌هاي پژوهشي مشترك بين حوزه و دانشگاه - مكاتبه با دانشگاه و مراكز آموزشي و پژوهشي براي همكاري‌‌هاي مشترك - تخصيص اعتبار طرح‌‌هاي پژوهشي در بودجه سنواتي مصوبه هيئت امنا استراتژي كلان4. تبيين صحيح رابطه مهدويت و انقلاب اسلامي استراتژي‌‌هاي عملياتي برنامه‌‌هاي عملياتي استراتژي1. بهره‌‌گيري از بيانات حكيمانه امامين انقلاب اسلامي در جهت تبيين صحيح رابطه مهدويت و انقلاب اسلامي - تدوين محتواي مهدوي برگرفته از بيانات امامين انقلاب در قالب كتاب‌‌هاي درسي - انعقاد تفاهم‌‌نامه مابين بنياد مهدويت و موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني و دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت‌‌الله خامنه‌‌اي استراتژي2. تحقق بيانيه گام دوم انقلاب اسلامي در راستاي ظهور حضرت مهدي (عج) - ايجاد كارگروه تخصصي متشكل از بنياد مهدويت و شوراي عالي انقلاب فرهنگي به منظور تحقق بيانيه گام دوم - فراهم كردن بسترهاي لازم براي اجرايي شدن بيانيه گام دوم از طريق قانون‌‌گذاري در مجلس شوراي اسلامي استراتژي كلان5. مهندسي افكار و انديشه‌‌هاي مرتبط با نظريه‌‌هاي مهدوي در سطح جامعه استراتژي‌‌هاي عملياتي برنامه‌‌هاي عملياتي استراتژي1. تشكيل كارگروه مهندسي افكار و انديشه‌‌هاي مهدوي در بنياد مهدويت و نهادهاي مرتبط - رصد تخصصي فرق و مذاهب انحرافي و آگاهي بخشيدن عمومي به جامعه - تربيت متخصصان آشنا به مباحث مهدويت و ابزارهاي جديد تكنولوژي - فراهم كردن بستر مناسب براي پاسخگويي سريع به شبهات ايجاد شده استراتژي2. رصد هوشمندانه در مقابل استفاده گسترده غرب از فناوري‌‌هاي نوظهور عليه جامعه شيعي - مقابله با تحريف موضوعات مرتبط با مهدويت توسط هاليوود و ساير رسانه‌‌ها از طريق ساخت فيلم‌‌هاي با كيفيت و حرفه‌‌اي - نقد درست و دقيق فيلم‌‌هاي هاليوودي توسط خبرگان آشنا به سينما و مباحث مهدويت. استراتژي كلان 6. توسعه فرهنگ مهدويت و انتظار در فضاي رسانه‌‌هاي اجتماعي استراتژي‌‌هاي عملياتي برنامه‌‌هاي عملياتي استراتژي1. استفاده از ظرفيت جمعيت جوان كشور در فضاي مجازي - تشكيل كميته جوانان و فضاي مجازي در دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالي - تشكيل كارگروه جوانان و فضاي مجازي، زير نظر وزارت ارشاد استراتژي2. آموزش عمومي معارف مهدوي با استفاده از شبكه‌‌هاي اجتماعي - طراحي سايت، كانال‌‌ها و پيج‌‌هاي مختلف به منظور توسعه فرهنگ مهدويت - توليد محتواي غني و مخاطب‌‌پسند براي پخش در صدا و سيما و شبكه‌‌هاي اجتماعي - حمايت مادي و معنوي از توليدكنندگان محتواي مهدوي در فضاي مجازي استراتژي كلان7. برنامه‌‌ريزي حمايت‌‌هاي مادي و معنوي لازم، به‌منظور ترويج فرهنگ مهدويت و مقابله با افكار انحرافي استراتژي‌‌هاي عملياتي برنامه‌‌هاي عملياتي استراتژي1. تخصيص رديف اختصاصي بودجه و تامين منابع اعتباري كافي به منظور ترويج فرهنگ مهدويت از سوي دولت و مقابله با افكار انحرافي - پيشنهاد تخصيص بودجه از سوي بنياد مهدويت به منظور ترويج فرهنگ مهدويت از سوي دولت و مقابله با افكار انحرافي استراتژي2. تهيه و توليد برنامه‌‌هاي مهدوي‌‌محور و تخصيص بودجه توسط صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران - پيشنهاد تخصيص بودجه از سوي بنياد مهدويت توسط صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران استراتژي كلان 8. توليد متون و محتواي جذاب و خردمندانه در راستاي ترويج مهدويت و انتظار استراتژي‌‌هاي عملياتي برنامه‌‌هاي عملياتي استراتژي1. برنامه‌‌ريزي براي توسعه فرهنگ مهدويت‌‌پژوهي در قالب پايان‌‌نامه‌‌ها و رساله‌‌هاي مهدوي در تحصيلات تكميلي دانشگاه‌‌ها، مراكز آموزشي و حوزه‌‌هاي علميه - نيازسنجي موضوعات اولويت‌‌دار حوزه مهدويت و انتظار توسط بنياد مهدويت - اعلام موضوعات شناسايي‌‌شده در قالب پايان‌‌نامه‌‌ها و رساله‌‌ها به دانشگاه‌‌ها - برگزاري جشنواره انتخاب پايان‌‌نامه و رساله‌‌هاي برتر در حوزه مهدويت و انتظار استراتژي2. برنامه‌‌ريزي به‌‌منظور تدوين و چاپ كتاب‌‌هاي آموزشي مرتبط در مدارس و دانشگاه‌‌ها - ارزيابي و بررسي كتاب‌هاي تدوين‌‌شده و ترسيم وضعيت موجود توسط بنياد مهدويت - نيازسنجي آموزشي مدارس و دانشگاه‌ها در حوزه مهدويت استراتژي كلان 9. توانمندسازي بنيان خانواده در استفاده از همه ظرفيت‌‌هاي موجود استراتژي‌‌هاي عملياتي برنامه‌‌هاي عملياتي استراتژي1. برگزاري جلسات مذهبي خانگي، به ويژه در بين بانوان به منظور تكريم بنيان خانواده - ساماندهي و هدايت جلسات مذهبي خانگي - تربيت سخنرانان متخصص به‌منظور برگزاري جلسات اثربخش مذهبي خانگي استراتژي2. برنامه‌‌ريزي به منظور تشويق خانواده‌‌ها به استفاده از كتاب‌هاي كودكان و نوجوانان در حوزه مهدويت در قالب رمان و داستان - برگزاري جشنواره‌‌هاي كتاب با موضوعات مهدوي براي كودكان و نوجوانان - آموزش والدين براي تشويق و ترغيب فرزندان به مطالعه آثار مهدوي از سوي مساجد، مدارس، صداوسيما و غيره استراتژي كلان 10. تبيين ويژگي‌ها و شاخص‌هاي مهدويت و انتظار و جامعه منتظر استراتژي‌‌هاي عملياتي برنامه‌‌هاي عملياتي استراتژي1. انجام پژوهش‌‌هاي علمي و روشمند با حضور نخبگان دانشگاهي و حوزوي به‌منظور تبيين و استخراج شاخص‌‌هاي مهدويت - راه‌‌اندازي نشريات تخصصي با موضوعات مهدويت و انتظار - تدوين كتاب‌‌هاي تخصصي به‌منظور روشنگري و تعيين شاخص‌‌هاي جامعه منتظر منابع قرآن كريم. 1. ابراهيمي، محمد‌علي (1391). «ساختار حكومت جهاني حضرت ولي‌عصر (عج) (در روايات)»، پرسمان، سال 1391. 2. ابروش، رضا، و هاشم‌‌زاده كوشك قاضي، علي (بهار1399). «تبيين چارچوب سياست‌گذاري فرهنگي در انديشه مهدويت»، اسلام و مطالعات اجتماعي، شماره ۴، پياپي۲۸. 3. الهي‌‌نژاد، حسين (بهار1399). «تحليل مباني فرهنگ اجتماعي دفاعي- امنيتي در عصر غيبت در پرتو انديشه مهدويت»، مجله اسلام و مطالعات اجتماعي، سال 7، شماره4. 4. آيتي، نصرت الله (بهار1398). «چالش غفلت از آرمان‌‌هاي مهدويت»، فصلنامه مشرق موعود، سال 13، شماره 49. 5. برزويي، محمدرضا و جهانگيري فيض‌‌آبادي، احمد (بهار و تابستان1397). «ظرفيت شناسي رويكرد راهبردي و آينده نگارانه به آموزه مهدويت در بستر تمدن نوين اسلامي»، انديشه مديريت راهبردي، سال۱۲، شماره۱، پياپي۲۳. 6. پوررستمي، حامد، و رحمتي، محمدحسين (پاييز1397). «تحليل «نظام انتظار» با رويكرد استراتژيك (SWOT)»، مشرق موعود، سال 12، شماره 47. 7. پورسيدآقايي، محسن، فهميده قاسم‌‌زاده، محمد و عمراني، مهدي (پاييز1389). «راهبردهاي فرهنگي مهدويت براي جامعه و دولت زمينه‌‌ساز، بر اساس مدل SWOT»، فصلنامه مشرق موعود، سال 4، شماره15. 8. تابلي، حميد، سالاري‌‌راد، معصومه، صالحي، جواد، و غلامعلي‌‌پور، علي (پاييز1390). «حكومت مهدوي در پرتو شاخص‌‌هاي جهاني‌‌سازي آن»، مشرق موعود، دوره 5، شماره 19. 9. ثقفي، خديجه (1383). دايره‌‌المعارف انقلاب اسلامي، تهران، انتشارات سوره مهر. 10. جعفرزاده شهربابكي، فاطمه (خرداد1402). «بازتاب مهدويت و فرهنگ انتظار در كتب درسي»، پيشرفت‌‌هاي نوين در روانشناسي، علوم تربيتي و آموزش‌ و پرورش، شماره60. 11. جعفري‌‌هرندي، رضا (بهار1395). «تحليل راهكارهاي موثر بر نهادينه‌‌سازي فرهنگ مهدويت در برنامه درسي دوره متوسطه از ديدگاه دبيران شهر اصفهان»، فصلنامه مشرق موعود، سال 10، شماره 37. 12. حائري‌‌شيرازي، محي‌‌الدين (1378). «مقدمه‌‌اي براي علوم انساني اسلامي و پيش نياز مديريت اسلامي»، مجله علوم اجتماعي و انساني دانشگاه شيراز. 13. حسين‌‌زاده، اكرم، تقي‌‌زاده، محمداحسان و همايي، رضا (زمستان1388). «بررسي باور به مهدويت در ميان جوانان پانزده تا 29 ساله تهراني»، فصلنامه مشرق موعود، سال 3، شماره12. 14. خنيفر، حسين، زروندي، جواد، زروندي، نفيسه (زمستان1389). «جهاني شدن و فرهنگ مهدويت از ديدگاه آيات قرآن كريم و روايات اسلامي»، فصلنامه مشرق موعود، سال 4، شماره16. 15. سحرخوان، محمد (تابستان1399). «راهبردهاي مقاومت در دوره انتظار از منظر قرآن كريم»، مطالعات علوم قرآن، سال 2، شماره ۲. 16. عيسي‌‌نيا، رضا (زمستان1387). «درآمدي بر دكترين‌‌هاي مرتبط با فلسفه مهدويت در جمهوري اسلامي»، مطالعات انقلاب اسلامي، سال 4، شماره 15. 17. قنبري‌‌نيك، محسن. (زمستان1398). «ويژگي‌هاي اجتماعي جامعه منتظر از منظر آيت‌الله خامنه‌اي»، فصلنامه انتظار موعود، سال ۱۹، شماره ۶۷. 18. كارگر، رحيم (پاييز1384). «فلسفه نظري تاريخ و دكترين مهدويت»، انتظار موعود، شماره 17، ص97. 19. ____________ (بهار1392). «مهدويت و جايگاه آن در چشم‌‌انداز فرهنگي جمهوري اسلامي ايران»، فصلنامه انتظار موعود، سال 13، شماره40. 20. كرمي، حميدرضا (بهار1402). «مهدويت در انديشه مقام معظم رهبري»، فصلنامه مشرق موعود، شماره66. 21. محمدي، شريفه و ذريه، محمدجواد (پاييز1400). «موعودباوري به مثابه مبنايي جهان‌‌شمول در شكل‌‌گيري تمدن اسلامي (از منظر قرآن و كتب مقدس)»، مجله قرآن، فرهنگ و تمدن، سال 2، شماره3. 22. مهدوي، محمد و جعفرپور، صفيه (پاييز1398). «تاثير انقلاب اسلامي در احياي آموزه‌‌هاي مهدويت»، فصلنامه مطالعات معرفتي در دانشگاه اسلامي، سال ۲۳، شماره80. 23. نصوري، محمدرضا (1400). علت موازي‌كاري نهادهاي مهدوي فقدان سند بالادستي و متولي خاص، مهرنيوز، ۸ آذر، شناسه خبر 73219. 24. وحدتي‌‌نسب، حامد، و عبدالهي، عاليه (آذر1399). «نقد ترجمه و محتواي كتاب انسان خداگونه: تاريخ مختصر آينده»، پژوهشنامه انتقادي متون و برنامه هاي علوم انساني، دوره 20، شماره85. 25. ورمزيار، مصطفي و ورمزيار، مرضيه (زمستان1401). «آسيب‌شناسي پيوند نيروها در گام انتظار و راهكار اخلاقي آن»، مجله پژوهش‌‌هاي مهدوي، شماره 43. 26. هاشمي، سيدعلي؛ پوراسماعيل، رضا و نعيمي، علي‌اصغر (زمستان1401). «اصول كلي تحقق نيروهاي تراز حكومت مهدوي از منظر آيات و روايات»، پژوهش‌‌هاي مهدوي، شماره 43.

#بررسی سند #انتظار #فرهنگ #معرفت #مهدویت