 |
سير تطور آثار مكتوب (برگزيده) مهدوي در سده اخير حوزه علميه قم | |
 |
سيد مجتبي معنوي | |
 |
||
| چكيده «تطور صد سال مطالعات مهدويت در حوزه علميه قم»، موضوعي است كه پژوهش حاضر به آن پرداخته است. روش تحقيق در اين مقاله از نوع ميداني و كتابخانهاي است. هدف از انجام تحقيق، ارائه سير تطور آثار برگزيده مطالعات كمّي و كيفي مهدويت، در حوزه علميه قم است. تمركز مقاله بر مطالعه مهدويت در حوزه علميه طي سده اخير و مقايسه رويكرد به آن، قبل و بعد از انقلاب اسلامي است. تحليل حديثي مهدويت، تبيين مهدويت، كتابشناخت مهدويت و تحقيق علمي، از مهمترين مراحل تطور مطالعه مهدويت در حوزه علميه قم به شمار ميآيند كه اين رويكرد، به نشر بيش از دوهزار مقاله علمي، سيصدو پنجاه رساله و بيش از ششهزار اثر توصيفي تحليلي، در عرصههاي مختلف منجر شدهاند. يافتههاي تحقيق نشان ميدهند در عرصههاي پژوهش و نشر آثار مهدويت جهش مطالعاتي مناسبي روي داده است و به پديد آمدن تطورات مهمي در مطالعه مهدويت منجر شده است. اين تطورات، مطالعه مهدويت را در حوزه عليمه قم از مسئلهاي حديثي و كلامي به حوزه مطالعات علوم تربيتي، سياسي و اجتماعي توسعه داده است. واژگان كليدي: مهدويت، تطور مطالعات مهدويت، حوزه علميه قم، سده اخير، آثار مكتوب. مقدمه بررسي تطور آثار مهدويت از هزاره اول غيبت تا كنون نشان ميدهد طي هزار و اندي سال كه از غيبت كبرا ميگذرد، مسئله مهدويت، فراز و فرودهاي مطالعاتي مهمي داشته است. اين مسئله از قرون گذشته تا كنون، با رويكردهاي، حديثنگاري، تبيين، توصيف، تحليل، نقد و... مورد توجه محدثان و متكلمان و محققان قرار گرفته است. از آنجا كه تبلور اين مطالعه در آثار روايي و كتابهاي ناظر به ثبت تراث حديثي مشهودتر است؛ سير بحث و بررسي حديثي مهدويت بر تولد، تجميع و تبويب حديث متمركز شده است. مطالعات انجام شده در زمينه مهدويت، پيشينه سير تطور مطالعه اين مسئله را به صورت مستقيم به ما چندان نشان نميدهد؛ هر چند برخي آثار به صورت تك نگاشته در اين باره قابل مطالعه است. حسيني عربي در مقالهاي كه، آثار مهدويت در دوره قاجار را بررسي كرده است، بيشتر به معرفي چهرههايي پرداخته كه مجموعاً بيش از صد و بيست اثر مكتوب در باره مهدويت قلم زدهاند (حسيني عربي، 1378: ص47). الهي نژاد در كتاب «مهدويتپژوهي تطورات و آسيبها»، گونههاي مطالعات مهدوي را به بحث گذارده است. او معتقد است از ابتداي قرن اول تا پايان غيبت صغرا در مجموع شصت و سه كتاب و از شروع غيبت كبرا تا قرن سيزدهم سيصد و سي و پنج كتاب تأليف شده است و اين، به آن معناست كه در دوران غيبت صغرا هر سه سال و در دوران غيبت كبرا هر پنج سال به صورت ميانگين يك كتاب نوشته شده است ( الهينژاد، 1401: ص 186). با وجود اين، آثار منسجمي كه بتوان بر آنها به عنوان پيشينه سير تطور آثار مكتوب مهدويت در سده اخيرحوزه علميه قم تكيه كرد؛ سامان نيافته است. تأمل در آثار مهدوي مكتوب نشان ميدهد سير مطالعه مهدويت در قرون اوليه مطالعه مهدويت، بر تجميع و تبويب حديث استوار است. كتابهاي «غيبت» نعماني، «كافي» كليني، «كمالالدين» صدوق و «غيبت» طوسي از اين قبيلاند. اين روش تا قرن چهاردهم هجري ادامه داشته است. «بحارلانوار» و «اثبات الهداة» بهترين كتابهايي هستند كه در قرن يازدهم نگارش شدهاند. از قرن چهاردهم، يعني از صد سال پيش، سير مطالعه مهدويت به تدريج وارد مرحله جديدي شده است كه به تكميل، تصحيح، و تحقيق كتابهاي حديث و ديگر مراحل منجر شده است. مرحله اول: انديشه ورزي اعتقادي و تربيتي در باره مهدويت سير مطالعه مهدويت در سده اخير و همزمان با مكتب سامرا در زمان ميرزاي شيرازي، روند بهتري به خود گرفته و با نگارش سالي دو كتاب، مجموع كتابهاي مهدويت به 667 كتاب ميرسد. با وجود اين، در كمال تعجب، قبل از انقلاب هيچ نشريه مهدوي شامل مجله، روزنامه و هفتهنامه و ماهنامه مستقلي نمييابيم. تنها آثاري پراكنده و معدود در اين زمينه، تدوين شدهاند.[1] ولي اتفاق مهمي كه در اين دوران، يكي از مراحل مهم تطور مطالعه مهدويت را رقم ميزند، توجه به مهدويت به عنوان انديشهاي مؤثر بر اعتقادات و اخلاق است. تدوين كتابهايي با اين رويكرد، بن مايه خود را از روايات مهدويت گرفته و حتي در پارهاي از موارد به سبك كتابهاي حديثي نوشته شدهاند؛ اما اين بار، نگارش همه احاديث به منظور حفظ تراث ائمه صورت نميگيرد و مهدويت به عنوان موضوعي اعتقادي مورد توجه قرار گرفته و با گزينش و تبويب احاديث متناسب با رويكرد اعتقادي در قالب مسئله محور، آثار اخلاقي و تربيتي مهدوي شكل ميگيرند. در اين آثار كه به زبان فارسي و عربي نوشته شدهاند، تلاش ميشود انديشه مهدويت به عنوان بنيان اعتقادي مطرح و مورد توجه قرار گيرد. هرچند تعداد قابل توجهي از آنها در اين مرحله خارج از حوزه علميه قم نگارش شدهاند؛ همين مرحله بستر مطالعه مهدويت با رويكرد ديگري را در حوزه علميه قم پديد آورد. مهمترين آثار مهدوي منتشر شده قبل از انقلاب اسلامي: منتهى الآمال (به صورت ضمني)، شيخ عباس قمى(1359ق)؛ قيام و انقلاب مهدي، مرتضي مطهري(1399)؛ المهدي في كتب اهل السنه، سيد حسين بروجردي(1335ق)؛ منتخبالاثر، لطفالله صافي گلپايگاني(1373ق)؛ دانشمندان عامه و مهدي موعود، علي دواني(1348). چنان كه پيدا است مشهورترين آثار مهدوي مكتوب درحوزه علميه قم، قبل از انقلاب معدود بوده و تطور مطالعاتي مهدويت در آنها به توصيف مهدويت با رويكرد اعتقادي معطوف است. مرحله دوم: تحليل حديثي( رويكرد حديث پژوهي) همزمان با طرح كلي انديشه مهدويت و تأكيد بر آن به عنوان اعتقاد به امامت، بزرگان حوزه قم دريافتند روايتگري مهدويت در بين فرقهها و مذاهب اسلامي، از جمله اهل سنت و برخي از جريانهاي انحرافي، نه تنها به معرفتزايي و هدايت ايشان منجر نشده است، بلكه منشأ اختلاف عقيده، ادعاهاي دروغين و القاي شبهه در مورد مهدويت شده است. آيتالله صافي كه مرجعي آگاه، زمان شناس و حديثپژوه بود، با اشاره مستقيم به اين مطلب مينويسد: آنچه موجب شد ما اين كتاب را به خوانندگان گرامي تقديم كنيم، نشان دادن ادعاي پوچ مدعيان مهدويت و امامت در دوران غيبت، بهويژه در قرن اخير است و اين حركت به دست استعمارگراني صورت گرفته كه براي تفرقهافكني ميان مسلمانان در برخي از كشورها بعضي افراد پست و سطح پايين را تحريك نموده تا ادعاي مهدويت كنند؛ در حالي كه نشانههاي مصلح جهاني آنقدر دقيق و متنوع است كه امكان تحقق آن، جز در يك شخص خاص امكان ندارد (صافي گلپايگاني، 1380: ج2، ص13). اين امر به معناي آن بود كه احاديث مهدويت نيازمند تحليلي جامعاند كه از آسيب پارهگويي حقيقت و يا ارائه وارونه آن در امان باشند. در اين زمان، مرحله ديگري از تطور مطالعه آثار مكتوب مهدويت شكل گرفت و كتابهايي چون «منتخبالاثر» و «معجم احاديث امام مهدي» تدوين شدند. الف) جامع روايي، منتخب الاثر همزمان با فعاليت فرقه ضاله بهائيت در ايران و مبارزه آيتالله بروجردي با آنان، كتاب «المهدي في كتب اهل السنه» از سوي ايشان تأليف شد. در اين زمان، آيت الله صافي متوجه اين واقعيت ميشود كه روايات مهدويت در منابع حديثي، پراكنده و دور از دسترس مخاطب هستند و چنانچه در اختيار مخاطب قرار گيرند، فاقد خانواده حديث هستند و ارائه آنها به شكل پراكنده و غير منسجم، به تنوير افكار مخاطب منتج نميگردد (نبوي رضوي، 1400: بهائي شناسي، ش23، ص52). به همين دليل ايشان در سال 1373قمري نگارش كتاب «منتخبالاثر» را آغاز ميكند[2]. هر چند تكميل و ويراست و ترجمه آن پس از انقلاب اسلامي صورت گرفته است؛ اين كتاب، به لحاظ تحليل روايات مهدويت با رويكرد فقه الحديثي و تبيين مهدويت و تفسير آن با روايات مهدويت همچنان در صدر آثار مكتوب در اين زمينه قرار دارد.[3] اين اثر ارزشمند به بازتبيين مهدويت از منظر احاديث پرداخته است. مطالعه مهدويت در اين كتاب به منظور احصاي كامل روايات مهدويت با تبويب جامع و كاربردي، براي پاسخ به جويندگان حقيقت در باره مهدويت تأليف شده است. در زمان تأليف كتاب، از طرفي فعاليت بهائيت به اوج خود رسيده و مهدويت دستاويز فرقه ضاله بهائيت قرار گرفته بود و ايشان به عنوان شاگرد برجسته آيتالله بروجردي تصميم ميگيرد با آنان مقابله كند.[4] از سوي ديگر، لازم بود پاسخي مناسب به شبهات مهدويت ارئه شود (صافي گلپايگاني، 1380: ص15)؛ لكن به دليل تكيه مهدويت بر دلايل نقلي، امكان مواجهه با بهائيت با تمركز بر منابع حديثي اوليه مهدويت فراهم نبوده است. علاوه براين، تبيين اين مسئله و پرداختن به ابعاد آن، منابع معتبر و متعددي ميطلبيد كه بهطور معمول در دسترس نبودند و مطالب آنها پراكنده و غير منسجم بود. تبويب ناقص كتابهاي حديثي، ترجمان ناقص و متناقض از مهدويت نيز، مشكل بزرگي بود كه بايد حل ميشد تا راه براي تبيين مهدويت از كتابهاي مختلف حديثي فراهم كند كه طبعاً هر مخاطبي از آن استقبال نميكرد. به همين دليل آيتالله صافي گلپايگاني به نگارش كتاب جامع روايي منتخبالاثر مصمم شدند. اهتمام به خانواده حديثي و اثبات تواتر روايات در مسائل مختلف مهدويت، از مؤلفههاي قوت كتاب «منتخب الاثر» است. در حقيقت، ايشان مجموعهاي از احاديث مهدويت را گردآوري كرده است كه با تبويب گسترده و مناسب، اصالت مهدويت در انديشه اسلامي را اثبات كرده است و با شاخص قرار دادن روايات مختلف براي تبيين مسئله مهدويت در عرصههاي گوناگون، راه را براي تضعيف و تحريف روايت بسته است. تدوين روايات در «منتخبالاثر» در باره مهدويت به شيوهاي كه آيتالله صافي روش مطالعه آن را ارائه كرده است؛ روايت دقيقتري از مهدويت را پيش روي جوينده حقيقت قرار ميهد. به عنوان نمونه آيتالله صافي با اشاره به روايت جابر از ابي سلام بن ابي عميره، آن را بعيد دانسته است. در سند روايت آمده است: حدثنا أبو الحسن علي بن سنان الموصلي المعدل قال: أخبرني أحمد بن محمد الخليلي الآملي قال: حدثنا محمد بن صالح الهمداني قال: حدثنا سليمان بن أحمد قال: أخبرني الريان بن مسلم، عن عبد الرحمن بن يزيد بن جابر قال: سمعت سلام بن أبي عميرة قال: سمعت أبا سلمى راعي إبل رسول اللّه (ص) يقول: سمعت رسول اللّه (ص).» آيتالله صافي با درايتي كه در حديث شناسي دارد بر اين بارو است كه بايد براي علي بن سنان صفت «الموصلي المعدل» آورده شود و «سلام بن ابي عميره» به «ابي سلام الاسود» تغيير يابد: أقول: الظاهر أنّ السند هكذا: علي بن سنان الموصلي المعدل عن أحمد بن محمد الخليلي عن محمد بن صالح الهمداني عن سليمان بن أحمد عن زياد بن مسلم أو ريان ابن مسلم عن عبد الرحمن بن يزيد بن جابر عن أبي سلام الأسود عن أبي سلمى. أمّا سلام بن أبي عميرة الخراساني فهو يروي عن الإمام أبي جعفر و أبي عبد اللّه عليهما السلام و يبعد روايته عن أبي سلمى، و اللّه هو العالم (صافي گلپايگاني، 1380: ج1ص 199). دليل تغيير از منظر آيتالله صافي اين است كه علي بن سنان الموصلي المعدل از احمد بن محمد الخليلي از محمد بن صالح الهمداني از سليمان بن احمد از زياد بن مسلم أو ريان بن مسلم از عبدالرحمن، بن يزيد، از جابر از ابي سلام الاسواد از ابي سلمي روايت كردهاند؛ اما سلام بن ابي عميره خراساني كسي است از امام باقر و امام صادق روايت ميكند و بعيد است از ابي سلمي روايت كرده باشد. مطالعه دقيق مهدويت با تبويب مناسب در نگارش منتخبالاثر باعث شده است از انبوهنگاري پرتكرار در كتاب مذكور جلوگيري شود و با تكيه بر تواتر روايات در باره موضوع، به آن ارجاع داده شود. اين سبك ابتكاري، در تدوين متون روايي سابقه نداشته است. بدون شك، اين نوآوري با فكر و تأمل فراواني صورت گرفته است و با توجه به دلالت هر روايتي آن را ذيل موضوع خاصي قرار دادهاند؛ به گونهاي كه ذيل باب ذيل فصل هفتم در باره پر شدن زمين از عدل، به هشت حديث از 154 حديث اشاره ميكند و درباره 148 حديث به فصول قبل ارجاع ميدهند. و يدلّ عليه أيضا 148 حديثا من ب 3 ف 26 (ج2، ص222) (صافي گلپايگاني، 1380: ج3، ص157). تدوين كتاب در يازده باب و يكصد فصل، نشان از مطالعه عميق مهدويت در جامع حديثي منتخبالاثر است.[5] مطالعه دانش مهدويت با رويكرد به موضوعات مختلف، پس از انقلاب اسلامي در حوزه علميه قم رونق خاصي گرفته است؛ به گونهاي كه آيتالله صافي با اين كه به تأليف منتخبالاثر اقدام كردند، با مطالعه مهدويت با رويكرد موضوع محور در شاخههاي مختلف سياسي، فرهنگي و اجتماعي و حتي براي عموم مردم، به تدوين مهمترين انديشه اسلامي به زبان بسيار ساده مبادرت ورزيدند؛ آثاري از قبيل «اصالت مهدويت»، «انتظار عامل مقاومت»، «باورداشت مهدويت»، «تجلي توحيد در نظام امامت»، «عقيده نجات بخش»، «فروغ ولايت در دعاي ندبه»، «نظام امامت و رهبري»، «ولايت تكويني و تشريعي»، «وابستگي جهان به امام زمان»، «پيامهاي مهدوي»، «نويد امن وامان»، «به سوي دولت كريمه»، «سيماي امام مهدي در دعاي ندبه»، «معرفت حجت خدا»، «پاسخ ده پرسش»؛ ثمره رويكرد تحليل حديثي به مهدويت است كه در نيمه دوم سده اخير در حوزه علميه قم انجام شده است. ب) معجم احاديث امام مهدي به منظور تبيين مسئله مهدويت، «معجم احاديث امام مهدي» مطالعه حديثي مهدويت را با رويكرد جست و جوي گسترده مصادر اوليه حديثي و بررسي تفاوت متون آنها آغاز كرده است. هدف از انجام اين مطالعه ارائه ديدگاه علما در باره احاديث مهدويت و بررسي غريب الحديث، شناسايي نشانهها و رموز روايي و گونهبندي فهرست احاديث مهدويت است. و في نفس الوقت حرصنا على كل ما ينفع الباحث و القارئ من استقصاء مصادر الحديث من أول مصدر ورد فيه إلى عصرنا، و فروق متونه، و كلمات العلماء حوله، و شرح أهم غريبه، و استعمال العلامات و الرموز العلمية، و تنويع الفهارس التي يحتاج إليها أنواع الباحثين في هذا الموضوع أو ذاك (مؤسسه معارف اسلامي، 1428: ج1، ص11). در اين مطالعه، تلاش شده است مهدويت در پرتو روايات به گونهاي نشان داده شود كه به احاديث مروي از پيامبر و صحابه، غير از اهل بيت پيامبر و از ائمه پرداخته شود. در يك مورد، براي اشاره به جايگاه امام مهدي به روايت صحابه به ورود حديث «نَحْنُ وُلْدِ عَبْدِ اَلْمُطَّلِبِ سَادَةُ أَهْلِ اَلْجَنَّةِ ، أَنَا وَ عَلِيٌّ وَ جَعْفَرٌ وَ حَمْزَةُ وَ اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَيْنُ وَ اَلْمَهْدِيُّ»، در مصادر حديثي از تاريخ طبري تا منتخبالاثر اشاره شده است (همان، ص225). از ديگر ويژگيهاي اين كتاب، گستردگي و گوناگوني موضوعات آن است. افزون بر احاديث مربوط به دوازدهگانه بودن امامان و احاديث لزوم شناخت امام زمان؛ روايات مقدمات و اشراط السّاعة، يأجوج و مأجوج، دابة الارض، رجعت و... نيز به صورت مفصل ذكر شده در مطالعه مذكور، آثار حديثي به منظور بازشناسي مصادر حديثي، اعتبار سنجي محتوا، ارائه سير تطور حديثي مهدويت به حسب نقل از معصوم، كثرت روايي در موضوع، و رويكرد تطبيقي حديثي عامه، صورت گرفته است. در اين نوع از مطالعه، در يك مورد ميتوان اشاره به وقوع غيبت براي امام مهدي را در احاديث هر يك از ائمه مشاهده كرد؛ اما اينكه مسجد كوفه مصلاي امام مهدي است، در حديث امام علي (ع) با مصادر متعدد مورد اشاره قرار گرفته است (همان، ج4، ص161). در حقيقت، مطالعه عميق مهدويت به پژوهشي مستند نيازمند بود تا بتواند در درجه اول از مهدويت به عنوان مسئلهاي معتبر، اعتقادي و ريشهدار در ميراث حديثي دفاع كند و سپس زمينه تحليل آن را فراهم آورد؛ اما از آنجا كه اصول و مصادر اوليه مهدويت به لحاظ سندي به بررسي فقه الحديثي نيازمند بودند، مطالعه عميق آنها در منابع گسترده و بدون نظم منطقي ممكن نبود. به همين دليل لازم بود در گامي اساسي روايات مهدويت با رويكرد معجم نگاري مهدويت، در حوزه قم مورد مطالعه قرار گيرد تا با تحليل مصدرشناختي و مطالعه منبعشناختي روايات، زمينه پژوهش در آنها تسهيل گردد. معجم احاديث امام مهدي، تأليف جمعي از محققان معاصر[6] در مؤسسه معارف اسلامي، ثمره رويكرد مطالعاتي مذكور به دانش مهدويت پس از انقلاب اسلامي است. امتياز ويژه اين مجموعه حديثي، فراهم آوردن امكان مطالعه سير تطور احاديث مهدويت است. در واقع، مهمترين امتياز اين كتاب، تتبع فراوان و استخراج هر حديث از مصدرهاي مختلف و متنوع است. محققان حوزوي با مطالعه منابع احاديث نبوي و سپس احاديث ائمه، آنها را گرداوري و چينش كردهاند. از اين رو، سير تطور منابع و احاديث مهدويت در معجم احاديث امام مهدي قابل مشاهده و تحليل است و اين اقدام مهم، امكان بررسي فراز و فرود موضوعات مهدويت را در ادوار مختلف به لحاظ صدور از اهل بيت، پيش روي محقق قرار ميدهد. علاوه بر اين، از آنجا كه در معجم احاديث امام مهدي، مطالعه مهدويت در منابع عامه صورت گرفته، امكان مقايسه مهدويت در انديشه فريقين و مطالعه تطبيقي در مهدويت فراهم شده است. درحقيقت، توجه به تقريب ديدگاه عامه به خاصه با توجه به مهدويت در احاديث نبوي به بركت اين مطالعه عميق پس از انقلاب اسلامي فراهم شده است. توجه به اختلاف ديدگاه فريقين در باره مهدويت و كشف خلأهاي معرفتي كه عامه در شناخت مهدويت با آن مواجه هستند؛ از جمله تبار شناسي و ولادت امام مهدي به عنوان «حجت حي»، با مطالعه معجم امام مهدي امكانپذير است و توجه به اين مطالعه ميتواند مانع از ارائه ديدگاههاي افراطي به مهدويت و انتساب آن به فريقين باشد. عمق مطالعه در معجم احاديث مهدويت، به گفته محققان آن، چنان هست كه محقق با وجود آن، به كتاب حديثي ديگري نياز چنداني ندارد (همان، ج1، ص5). مجموعه مذكور در هشت جلد تنظيم گرديده است. جلد اول و دوم و سوم، به احاديث نبوي و جلد چهارم تا ششم آن، به احاديث ائمه (ع) و نيز توقيعات حضرت مهدي (عج) اختصاص داده شده است. جلد هفتم به رواياتي اختصاص يافته است كه طبق آنها، ائمه، آياتي را به امام مهدي (عج) تأويل و تفسير كردهاند. و جلد هشتم حاوي فهرستهاي مختلف است. امتياز ويژه مطالعه حديثي مهدويت در معجم احاديث امام مهدي، ارائه سير تطور محتوايي روايات به حسب صدور از معصومان است. اين نوع از مطالعه اهميت موضوعات مختلف را به حسب طرح آنها و گفت وگو در باره آنها را پيش روي محقق مينهد و دستيابي به تاريخگذاري و اعتبار بخشي به حديث را تسهيل ميكند. در حقيقت، وجه پرداختن به معجم احاديث امام مهدي را با وجود كتاب «منتخبالاثر» ميتوان در سه نكته خلاصه كرد: الف) مصدر يابي احاديث مهدويت: در كمتر اثري همانند «معجم احاديث» به مصادر متعدد حديثي مهدويت اشاره شده است. به اين لحاظ اثر مذكور مشتمل بر منابع و مأخذ پرشمار حديثي مهدويت است؛ ب) استقصاي روايات: تتبع مصادر متعدد و بالغ بر 400 منبع حديثي (همان، ص6) و جست و جوي گسترده براي يافتن احاديث مهدويت از ديگر ويژگيهاي «معجم احاديث امام مهدي» است؛ ج) ارائه سير تاريخي پيدايش احاديث مهدويت: چينش احاديث مهدويت در «معجم احاديث امام مهدي» به ترتيب صدور از معصوم، سير تطور پرداختن ائمه به مهدويت را به ما ارائه ميكند و نشان ميدهد در زمان هر يك از معصومان به چه ميزان به مسئله مهدويت پرداخته شده است. مرحله سوم: تبيين مسئله مهدويت در عرصههاي مختلف يكي از اتفاقات مهم پس از انقلاب در حوزه مهدويت، كنشگري علمي و عقلي مطالعات مهدويت است. اين اتفاق، در پي پرسشگري مسئله محور و رويكرد پژوهشي به مهدويت روي داده است. ثمره مهم اين اتفاق، مطالعه مهدويت بر پايه نياز مخاطب و با رويكرد تبيين معرفتشناسانه است. تحول قابل مشاهده در اين عرصه با نشر فزاينده آثار مهدوي موضوع محور قابل مشاهده است؛ به گونهاي كه كتابهاي حديثي مهدويت به عنوان بنمايه معارف مهدوي در نظر گرفته ميشود و تحليل دادهها و اطلاعات با روشهاي جديد علمي، جايگزين روش نقلي در تبيين معارف شده است. بدون شك، پس از انقلاب اسلامي، مطالعه مهدويت در حوزه علميه با روش مذكور، به مراتب نسبت به قبل از انقلاب گستردهتر شده است. با تمركز بر اين نوع از مطالعه افزون بر ششهزار اثر در عرصه مهدويت پديد آمده است.[7] در پي رونق مطالعه كمّي مهدويت در حوزه علميه قم، مطالعات كيفي مهدويت نيز متحول شده است؛ به گونهاي كه مهدويت كه تا قبل از انقلاب، مسئلهاي اعتقادي و كلامي تلقي ميشد و توجه به آن از شرح دعاي ندبه و معرفت امام، شناخت وظايف منتظران و آرمانخواهي ظهور فراتر نميرفت؛ به عنوان حوزه دانشي و تفكري راهبردي مورد توجه قرار گرفت و حوزه در صدد تبيين آن بر آمد؛ به گونهاي كه مطالعه آن در حوزه علميه قم در دهه سوم بعد از انقلاب، به صورت ويژه و در شمار مراكز تخصصي حوزه علميه قرار گرفت. تأمل در اين آثار و رشد فزاينده آمار نشر، گوياي آن است كه همزمان با پيروزي انقلاب اسلامي و شكلگيري تفكر و انديشهورزي مهدويت، نقطه عطفي در حوزه علميه قم پديد آمده است كه به تحولات چشمگير علمي كمي و كيفي در حوزههاي مختلف به ويژه مهدويت منجرشده و ثمره آن در مقايسه با قبل از انقلاب افزايش ده برابري در حوزه آمار است و به لحاظ كيفي، آثار مهدوي مكتوب در حوزه عليمه قم، نسبت به آثار پيشين، به مراتب عميقتر و دقيقتر نگاشته شدهاند. تبيين مسئله مهدويت با رويكردهاي مختلف، اقدام مهمي است كه در اين مرحله شكل ميگيرد و به اقدامات مهمي در باره مهدويت منجر ميشود كه شرح مبسوط آنها خارج از اين پژوهش است. هر چند برخي از آنها در شمار آثار مكتوب قرار نميگيرند؛ به سبب آن كه زيرساخت مطالعه مسئله مهدويت و تبيين و پژوهش در اين باره را فراهم آوردهاند؛ به اجمال به آنها پرداخته ميشود. اين اقدامات عبارتند از: 1. تأسيس كتابخانه تخصصي مهدويت اهتمام به كار عالمانه در حوزه علميه و رونق مهدويت بعد از نقلاب، دغدغهمندان اين عرصه را به تأسيس كتابخانه تخصصي به انگيزه مطالعه و پژوهش در باره مهدويت واداشته است. اين اقدام، مطالعات مهدويت را براي پژوهشگران و محققان آسان كرده است. گرد آوري آثار، اسناد، پاياننامهها، مجلات علمي، نرم افزارهاي تخصصي علوم اسلامي ويژه مهدويت؛ از دستاوردهاي مكتب امام خميني در حوزه علميه بعد از انقلاب اسلامي به شمار ميآيند. هم اكنون سه كتابخانه تخصصي ويژه مهدويت در مركز تخصصي مهدويت، مؤسسه آينده روشن و پژوهشكده مهدويت و آيندهپژوهي، در حال ارائه خدمت به پژوهشگران مهدويت هستند. 2. تأسيس مراكز تخصصي و مؤسسات مهدويت به بركت انقلاب اسلامي، مهدويت، در حوزه علميه، از مسئلهاي فرعي كلامي خارج شده و در شمار مسائل كلان كلامي، آن هم به صورت مستقل قرار گرفته و غناي علمي و وسعت اين انديشه به حدي رسيده است كه براي مطالعه گسترده در مورد آن، مركز تخصصي مهدويت، مؤسسه آينده روشن راهاندازي شده است و بعضي مؤسسات، مانند پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي در زمينه برگزاري همايش، نشست علمي و برگزاري كرسي نقد تخصصي نيز فعاليت دارند. تدوين رسالههاي علمي در حد سطح سه و چهار و ترجمه آثار مستشرقان، تدوين مقالات و تأليف كتابها، بخشي از فعاليتهاي معطوف به مطالعه مهدويت در حوزه علميه قم است كه در اين مراكز انجام ميشود. در رويكرد پژوهشي به مهدويت در مراكز تخصصي، مطالعه مهدويت به صورت مسئله محور در قالب آثار علمي ترويجي و يا علمي پژوهشي دنبال ميشود و مسائل مهدويت مورد تحليل و بررسي قرار ميگيرند. در حقيقت، بخش قابل توجهي از توليد علم و نگرش نو به مهدويت در اين نوع از مطالعه به مجلات علمي، رونق بخشيده است. اتفاق مهم در اين رويكرد از مطالعه مهدويت، تبيين مهدويت بر پايه تحليل اطلاعات متون اصلي است. اين اقدام در پي آموزش به فراگيران و تربيت نيروي متخصص در فهم مسئله مهدويت، به شكلگيري سير مطالعاتي منظم و منطقي در عرصه مهدويت، كمك فراواني كرده است. تهيه و تدوين سرفصلهاي آموزشي نيز در اين مراكز تهيه ميشود و نتيجه آموزشها و پژوهشها بهصورت مقالات علمي و پاياننامه و كتاب چاپ و نشر ميشوند. كتابهايي كه با موضوعات مختلف، تنها در مركز تخصصي مهدويت و بنياد فرهنگي مهدي موعود به چاپ رسيدهاند؛ حدود 400 عنوان ميباشد. 3. تأسيس مجلات و نشريات علمي ويژه مهدويت توليد علم و تحليل و پژوهش درباره مهدويت، بعد از انقلاب اسلامي در حوزه علميه قم به كلي متحول شده است و توجه به اين مسئله در قالب نگارش مقالات علميپژوهشي و ترويجي رونق گرفته است. رويكرد مسئله محور به مهدويت، فصل جديدي از مطالعه مهدويت پيش رو نهاده است و با توليد صدها مقاله در باره مهدويت، اين مسئله را به عنوان يكي از مهمترين مسائل حوزه علميه مورد توجه قرارداده است؛ به گونهاي كه در حال حاضر بر اساس تحقيقات ميداني، شانزده مجله با موضوع مهدويت به چاپ مقاله ميپردازند. در اين زمينه ميتوان به فصلنامهها و مجلات ذيل اشاره كرد.[8] 4. رصد شبهات مهدويت و پاسخگويي به آنها پيروزي انقلاب اسلامي با رهبري اسلامي و ريشهدار در اعتقاد به مهدويت، توجه دشمنان اسلام را به اين آموزه بيش از پيش جلب كرده و البته اين رخداد به شكلگيري شبهات در اطراف اين آموزه منجر شده است. خوشبختانه پس از انقلاب اسلامي و به همت مراكز حوزوي كه به مطالعه مهدويت پرداختهاند؛ شبهات مهدويت مورد رصد و پاسخگويي براي طالبان حقيقت قرار گرفته است. در اين نوع از مطالعه از سوي مدافعان و مرزبانان اعتقادي مهدويت، پاسخهاي مناسب و تخصصي به شبههافكان وهابي و همفكران آنها ارئه شده؛ همچنين نقدهاي قابل توجهي به فرقههاي انحرافي وارد شده و رديههاي درخور، بر كتابهاي ضاله نوشته شده است. در بين محققان حوزه علميه قم، علي دواني با تأليف كتاب «دانشمندان عامه و مهدي موعود»، به مطالعه نظر ديدگاه عالمان عامه از قرن چهارم تا زمان معاصر به مهدويت، پرداخته است و با مطالعه روايات صحابه به نقد شبهات ابن حزم اندلسي، خطيب بغدادي و ابن جوزي پرداخته و بر دريافت حقيقت مهدويت از ناحيه دانشمندان عامه تأكيد كرده است.[9] مؤسسه تحقيقاتي ولي عصر (عج) و مؤسسه آينده روشن نيز در اين زمينه فعاليت بيشتري داشتهاند. آنها در مجموع به هشتصد شبهه در باره مهدويت پرداختهاند كه سيصد شبهه آن بدون تكرار است و در كتابي به عنوان «زخرف» گردآوري شدهاند. [10] 5. ارائه ديدگاه و ترجمه آثار مستشرقان و مهديپژوهان غربي مطالعه مهدويت با رويكرد بررسي اين مسئله از ديدگاه شرقشناسان در عرصه تاريخي و پديدارشناسي، فصلي متفاوت در تبيين مسئله مهدويت ايجاد كرده است. اين رويكرد، پژوهشگران فاضل حوزه قم را بر آن داشته است با مطالعه دقيقتر مهدويت در آثار مستشرقان و ترجمه آثار ايشان، به ديدگاه آنان در اين زمينه دستيابند و زمينه نقد افكار آنان را فراهم آوردند. كاوش آثار مهدويت، به وضوح نشان ميدهد قبل از انقلاب، از ترجمه و نقد آثار مستشرقان در حوزه علميه قم با رويكرد به مطالعه مهدويت اثر معتنابهي وجود ندارد. اين، در حالي است كه پس از انقلاب، مطالعه مهدويت در آثار شرقشناسان رونق يافته و ديدگاه آنان در اين زمينه مورد مطالعه، ترجمه و تحليل نقادانه قرار گرفته است. مهدويت در نگاشتههاي مستشرقان، در «دانشنامه امام مهدي» از سوي علي راد مطالعه شده است (محمديريشهري، 1393: ص144-160). بهروز جندقي به ديدگاه ميرچا الياده، در دايرةالمعارف اسلامي پرداخته است.[11] سيد رضي موسوي گيلاني، «شرق شناسي و مهدويت» را تأليف كرده است. عبدالجبار ناجي، در «التشيع و الاستشراق»، به وصف شرقشناساني پرداخته است كه ديدگاه خود را در باره مهدويت شيعي ارائه كردهاند. زهير دهقاني «سير تحول نگاه مستشرقان به مهدويت در 150 سال اخير» را تحليل و آثار مهمترين آنها از جمله بلوشه، فريد لندر، كلبرگ، مادلونگ و بسياري از مستشرقان را بررسي و ترجمه كرده است. محمد شهبازيان نيز با تأليف «مهدويت و مستشرقان»، به تكميل حلقه بحث در اين زمينه كمك كرده است. علاوه بر ارائه و ترجمه ديدگاه مسشترقان مشهور، از قبيل هانري كربن، ساشادينا، گلدزيهر و حامد الگار؛ گفتوگوهاي علمي تخصصي مصاحبه محور[12] و در حد همايش[13] با شرق شناسان با موضوع مهدويت برگزار شده و مقولۀ مهدويت را در گسترۀ مفهوم بعد از انقلاب در حوزه علميه، وارد فصل جديدي از تطور مطالعه آثار مكتوب كرده است. مرحله چهارم: مطالعه موضوعشناختي مهدويت پس از تبيين مسئله مهدويت بر پايه احاديث، شاهد مرحله ديگري از مطالعه در اين زمينه هستيم و آن مطالعه موضوع شناختي مهدويت است. اين مطالعه در حوزه علميه قم، زير بناي تحقيق علمي در باره مسائل گوناگون مهدويت به شمار ميآيد و در آن تلاش شده است با روشهاي جديد تحقيق، موضوعات مختلف در باره مهدويت شناسايي شوند و بستر استخراج آنها فراهم گردد. الف) دانشنامه امام مهدي (مطالعه موضوعي مسائل اساسي) «دانشنامه امام مهدي» با مطالعه دانش مهدويت پس از انقلاب اسلامي تلاش كرده است ديدگاههاي پژوهشي به اين مسئله لحاظ و با توجه به آنها، مهدويت در قالب جديد علمي معرفي شود. در حقيقت نگارش دانشنامه، مطالعه مهدويت را از حوزه حديث به حوزه شرقشناسي و مطالعات تطبيقي توسعه داده است؛ حتي فراتر از اين مرحله، گرايشهاي علمي معطوف به مهدويت، از قبيل منجيگرايي را مورد مطالعه قرار داده و مطالعه بينرشتهاي مهدويت در آن صورت گرفته است. به همين لحاظ، با بازنگري تخصصي معارف مهدويت و تمركز بر اتقان علمي مطالب به مدخلنگاري انبوه پرداخته نشده است. گفتني است كه هرچند قاعده آن است كه در مطالعات مهدويت با رويكرد دانشنامه نگاري، فهرستوارهها بر اساس حروف الفبا تنظيم شوند تا با مراجعه به آنها بتوان به صورتى روشمند، از اطلاعات و معارف مهدويت استفاده كرد؛ در دانشنامه امام مهدي تلاش شده است آثاري كه به صورت بين رشتهاي به تحليل و بررسي موضوعات مهدويت پرداختهاند، مورد نظر قرار گيرند. لذا برخي از آثار دانشگاهي و مستشرقان نيز مورد توجه قرار گرفتهاند. به همين دليل «دانشنامه امام مهدي» كه توسط آيت الله محمدي ريشهري و همكارانش تدوين شده، فاقد مدخلنگاري در زمينه مهدويت است. در عوض، دانشنامه بر پايه احاديث، از چهارده بخش اصلي تشكيل شده است كه هر كدام از بخشها داراي فصول متعدد است. به منظور تسهيل دسترسي براي مهديپژوهان، گزيده دانشنامه امام مهدي (عج) در سال ۱۳۹۷ شمسي در دو جلد انتشار يافته است. همين امر موجب شده است چينش مطالب در دانشنامه امام مهدي از فهرستي جديد برخوردار باشد. در ادامه پژوهش به آن اشاره ميگردد. دانشنامه امام مهدي با تمركز بر محورها و بخشها و فصلها ذيل تدوين شده است: 1. مهدويت از نگاه اهل سنت؛ 2. منجي موعود در اديان ابراهيمي؛ 3.منجي موعود در اديان غيرابراهيمي؛ 4. نامهاي منجي موعود در اديان؛ 5. مهدويت در نگاشتههاي مستشرقان؛ 6. مهدويت و جهانيشدن؛ 7. دلايل غيرنقلي بر ضرورت وجود امام مهدي؛ 8. گزارههاي اعتقادي و تاريخي مهدويت. ب) مطالعه دانش مهدويت با رويكرد موضوعات اجتماعي (نگرش كابردي به مهدويت در حكمراني اسلامي) مطالعه مهدويت به عنوان تفكري راهبردي و تحول آفريني كه بر اساس آن امكان اداره جامعه شيعه در عصر غيبت وجود دارد، لايه عميقتري از مطالعات مهدويت است كه از سوي آيتالله ناصر مكارم شيرازي در كتابي با عنوان «حكومت جهاني مهدي» مورد توجه قرار گرفته است. بر پايه اين مطالعه، مهدويت، به مسائل سياسي اجتماعي ناظر است كه در پرتو آن، به سير تكامل جامعه انساني پرداخته و بر هماهنگي مهدويت با نظام آفرينش و فطرت و عدالت انساني تأكيد شده است. توجه به ظهور مصلح، در آينده جهان و تحقق آرمانگرايي توحيدي در اين نوع از مطالعه مهدويت مورد توجه قرار گرفته است. چگونگي تحقق حكومت امام مهدي و اصلاح تدريجي جوامع براي پذيرش امامت و يا انقلاب منجر به قبول ولايت امام مهدي، زمينه ظهور و آمادگيهاي قبل از آن نيز مورد بحث قرار گرفتهاند. در مطالعه مهدويت با رويكرد اجتماعي، انتظار ظهور امام مهدي، انقلابي منجر به ظهور است و سازگاري آن با رفتار منفعلانه و بيتوجهي به اقدامات لازم براي ظهور، مخرب دانسته شده است (مكارم، 1386: ص81). توجه به الگو گيري از حكومت امام مهدي براي اداره جامعه در عصر غيبت از آثار مطالعه مذكور در عرصه مهدويت است. تحقق حكومت جهاني امام مهدي، نگرشي آرمانگرايانه به مهدويت است كه مهديباوران بر آن اتفاق نظر دارند. مطالعه اجتماعي مهدويت با تمركز بركاركرد امامت در عرصه اجتماعي، راه را بر مدعيان دروغين مهدويت سد كرده و راهبردي براي نقد آنان به شمار ميآيد. شايان ذكر است شهيد مطهري در كتاب «قيام و انقلاب مهدي» با رويكرد مذكور، البته به صورت مختصر، مهدويت را مورد مطالعه قرار داده است. ب) مطالعه با رويكرد موضوعات عقلي و تحليلي( نگرش فلسفي به مهدويت، به عنوان تفكري راهبردي در دوران غيبت) مطالعه دانش مهدويت با لايه معرفتي عميق و در عين حال روان، با رويكرد تحليلي و عقلي به اين مسئله؛ پس از انقلاب اسلامي در حوزه علميه به صورتي متمايز از مطالعات گذشته و تا حدي عميقتر صورت گرفته است. تحليل فلسفي مسئله انتظار و وصف راهبرد شيعه براي خروج از بنبستهاي اجتماعي در ديدگاه علامه محمدتقي مصباح يزدي، با تأليف «آفتاب ولايت» را ميتوان در طليعه آثار مكتوب مهدويت با نگرش فلسفي قرار داد. كتاب «امام مهدي موجود موعود»، اثر آيتالله عبدالله جوادي آملي، در پي ارائه اين ديدگاه و ورود پژوهشها در عرصه مهدويت به اين مرحله از تطور مطالعاتي اين مسئله است. مطالعه دقيق آيات و روايات مهدويت، امامت را با جايگاه ويژه و به عنوان نظام فكري_تربيتي براي مديريت جامعه مورد توجه قرار داده است. انتظار از مسئلهاي اعتقادي و كلامي به خط مشي معين، براي شيعه در دوران غيبت ديده شده است. در پي اين مطالعه، ظهور امام مهدي، بيش از آن كه بر علائم ظهور متوقف باشد؛ بر شرايط ظهور متوقف است. ارائه نظريه امامت براي اداره هستي، به عنوان نظريه اسلامي در مقابل تفكر غربي انسان محور، از بركات مطالعه عميق مهدويت پس از انقلاب اسلامي بوده است. با مطالعه مذكور، نگرش منفي به امامت و برداشت غلط از انتظار، ظهور و مقايسه نظام امامت با سياست و حكمراني جهاني كه امروز غرب مدعي آن است؛ در بوته نقد قرار داده شده است. توجه به براهين عقلي، نياز فطري انسان به امامت و اثبات حجت زنده در دوران غيبت و كاركردگرايي آن براي جامعه، از امتيازات اين نوع مطالعه از مهدويت در حوزه است. با توجه به سير منظم مباحث مهدويت در اين اثر، زمينه پاسخگويي به شبهات مهدويت، براي نسل جوان فراهم شده است. همچنين در مقايسه موعود اسلام و اديان، بر تحقق وعده الاهي براي مؤمنان و تحقق حكومت جهانشمول امام مهدي تأكيد شده و تفكر اومانيسم غرب، به دليل عدم همگرايي با امامت، رو به زوال دانسته شده است. ج) ويكي مهدويت؛ دانشنامه جامع مجازي(رويكرد تخصصي به مهدويت در قالب مطالعات موضوعات گسترده قابل تكميل در فضاي مجازي) در رويكردي ديگري به مطالعات مهدويت در دهه اخير سده معاصر، «ويكي»، يا همان دانشنامه جامع مجازي مهدويت، تدوين شده است. اين اثر با اهتمام به مداخل الفبايي با دوازده بخش در حال تدوين است. اين بخشها عبارتند از: آيات مهدويت، احاديث مهدويت، ادعيه مهدويت، اماكن مهدويت، شخصيت شناسي، علائم ظهور، كتاب شناسي مهدويت، مدعيان دروغين، مستشرقان، معارف مهدويت، منجي در اديان و مهدويت در اهل سنت. اين اثر با بيش از صد مدخل به صورت برخط در «wikimahdaviat.ir» قابل مشاهده است. امتياز ويكي مهدويت در مقايسه با دانشنامههاي ديگر، اين است كه از سوي متخصصان مهدويت تدوين شده و در آن نظريههاي علمي جديد در زمينه مهدويت مورد توجه قرار گرفته است. مرحله چهارم: مطالعه كتابشناختي مطالعه دانش مهدويت با رويكرد كتابشناختي (نگرش معرفتشناسانه در پرتو كتابهاي مهدويت) سير تطور مطالعات مهدويت نشان ميدهد پس از اين كه به مهدويت به عنوان مسئلهاي دانشي نگريسته شد، آثار فراواني با رويكرد به موضوعات مختلف مهدويت نگاشته شد. رشد فزاينده آثار مهدوي كه هركدام با در نظر گرفتن موضوعي خاص به مهدويت پرداختهاند. پس از انقلاب اسلامي و در نيمه قرن دوم سده اخير، به بيش از ششهزار كتاب رسيده است (الهينژاد، 1401: ص 186). اين اتفاق، بستر مطالعه كتابشناختي مهدويت را پديد آورده و مطالعه مستقلي در اين باره را در پي داشته است. كتاب «امام مهدي در آئينه قلم، كارنامه منابع مهدويت»؛ به معرفي آثار موضوعي در باره مهدويت پرداخته است. البته اين كتاب در سال 1388 منتشر شده و بدون شك، آثار مكتوب مهدويت، بعد از آن در ده سال گذشته رشد قابل توجهي داشته است. در اين اثر تلاش شده است آثار مكتوب مهدوي در حوزه نشر به مخاطب، با 35 مدخل معرفي شوند. براي آساني شناخت منابع، موضوعات مختلف به ترتيب الفبا مرتب شدهاند. اين مداخل عبارتند از: ادعيه و زيارات مهدويت، ارتباط با امام مهدي، اصحاب امام مهدي، اماكن منسوب به امام مهدي، امام حسن عسكري، انتظار فرج، پاسخ به شبهات مهدويت، توقيعات و روايات مهدويت، جامعه مهدوي، جنبههاي سياسي مهدويت، حكومت امام مهدي، دشمنان امام مهدي، زندگينامه امام مهدي، سيره امام مهدي، شناخت امام مهدي، طول عمر امام مهدي، ظهور امام مهدي، غربت امام مهدي، فرهنگ مهدويت، فضائل امام مهدي، فلسفه مهدويت، كرامات امام مهدي، كليات مهدويت، گفتمان مهدويت، مادر امام مهدي، مدح و ثناي امام مهدي، مدعيان مهدويت، ملاقات با امام مهدي، موعود باوري، نظريهها در باره امام مهدي، نيمه شعبان، وكالت و نيابت، منابع و متون كودكان و ضميمه. با توجه به مداخل مذكور، 7500 منبع مرتبط با امام مهدي و مهدويت مأخذ شناسي و موضوع بندي شده است و نيمي از آنها داراي چكيده راهنما است (گروه نويسندگان، 1388: ص15). تمركز بر سابقه تأليف در موضوعات مختلف مهدويت با رويكرد مأخذشناسي، به شناسايي بيش از 7500 منبع در باره مهدويت منجر شده است. منابع اين كتابشناسىها، كتاب، مقاله (اعم از مقاله، نشريات و دايرةالمعارف) و مجموعه مقالات و پايان نامهها را شامل ميشود و اغلب منابع با مراجعه مستقيم، شناسايى شده و به ذكر نام يك منبع در فهرستها بسنده نشده است. علاوه براين، رويداد كتاب شناخت مهدويت، از جمله اتفاقات قابل توجهي است كه در دانشنامه امام مهدي مشاهده ميشود (همان، ص15). در تطور مطالعات مهدويت، چاپ مقالات نشريه، مقاله مجموعه، مقاله دايرةالمعارف و پاياننامه، مورد توجه قرار گرفته و معرفى شدهاند. دسته بندي آنها، به صورت موضوعى و معرفي آنها بر اساس «موضوع»، «پديدآورنده» و «عنوان» به ترتيب الفبايى قابل مشاهده است. ارائه ريز اطلاعات منابع، خود ميتواند تطور موضوعات مورد مطالعه جزئي در مهدويت را نشان دهد و فراواني و يا ضعف توليد محتوا در مسئله را به ما ارائه كند. فراواني آثار مهدويت موجب شده است در روش كتابشناخت، هر واحد اطلاعاتى، با يك شماره پياپى مشخص شود. اين واحد، سه قسمت اصلى مأخذ شناسي، چكيده و محتوا را شامل است. [14] مرحله پنجم: تحقيق علمي الف) مجلات علمي مهدوي (رويكرد تخصصي به روش پژوهشي مطالعات پيشرفته در قالب مقالات علمي معتبر) مطالعه مهدويت با رويكرد تحقيق علمي در سده اخير از مجله «مكتب اسلام» شروع شده و به صورت پراكنده به موضوع مهدويت پرداخته است. اين مجله سال 1337 شمسي با محوريت آيتالله مكارم شيرازي و آيتالله سبحاني منتشر شده است. بعد از آن، سالنامه «مكتب تشيع» در سال 1338 به همت آقايان: هاشمي رفسنجاني و باهنر، شكل گرفت. در ادامه نيز مجله «مكتب جعفري» در سال 1340 با تلاش كتابخانه مسجد اعظم انتشار يافت (الهينژاد، 1401: ص187). با وجود اين، نشريات حوزوي قبل از انقلاب اسلامي به مهدويت اختصاص نداشتند و گاه به صورت موردي به آن ميپرداختند؛ اما پس از انقلاب اسلامي، تطور مطالعات مهدويت در دو دهه گذشته، به مرحله ويژهاي از مطالعات كمّي و كيفي وارد شده است و مطالعه مهدويت در مجلات علمي با رتبههاي علميترويجي و علمي پژوهشي را با نشر مجله «انتظار موعود» آغاز كرد. در اين رويكرد، مهدويت به صورت موضوع محور، مورد مطالعه و تحليل قرار ميگيرد و با بررسي موضوع خاص در قالب مقاله، به آن پرداخته ميشود. توجه عالمانه به مسئله و توجيه ضرورت و اهميت اين نوع از مطالعه و تمركز بر تحليل موضوع خاص با روشي خاص از امتيازات اين نوع از مطالعه در عرصه مهدويت است. حضور پژوهشگران و استادان متبحر و توجه به موضوعات مختلف، به رونق چاپ و توسعه تحقيق و مطالعه در باره مهدويت منجر شده است. درحقيقت، اين مطالعه، ورود علمي به مهدويت و نگرش تخصصي به اين مسئله را ممكن كرده است. امروزه شمار نشريات و مجلات علمي پژوهشي وعلمي ترويجي در باره مهدويت قابل توجه است و با شمارگان بالا در حوزه چاپ و نشر در اختيار مخاطبان قرار ميگيرند. تاكنون مجله «انتظار» با 80 شماره و بيش از پانصد مقاله به چاپ رسيده و «مشرق موعود» نيز با 63 شماره و ششصد مقاله انتشار يافته است. مجلههاي علمي ديگري از جمله «عصر آدينه»، «پژوهشهاي مهدوي»، «پژوهش نامه موعود»، «مطالعات مهدوي»، «جامعه مهدوي» و در مجموع حدود 700 مقاله را منتشر كردهاند. در مجموع قريب دو هزار مقاله علمي بارتبههاي پژوهشي، ترويجي و تخصصي در حوزه مهدويت در مجلات گوناگون حوزوي ملاحظه ميشوند.[15] ب) رسالههاي علمي مهدوي مطالعه مهدويت در قالب رساله علمي، مرحله ديگري از مطالعه مهدويت است كه از دودهه پيش در حوزه علميه مورد توجه قرار گرفته است. در اين نوع از پژوهش، موضوعات مختلف در عرصه مهدويت به صورت توصيفي و تحليلي در سطح سه و چهار مورد مطالعه قرار ميگيرند. اين تحقيق، زير نظر واحد مدارج علمي حوزه علميه قم به كمك استادان راهنما و مشاور، صورت ميگيرد. در حقيقت، توليد علم در باره مهدويت در رسالههاي علمي صورت ميگيرد. گردآوري اطلاعات، طبقهبندي آنها، نظريهپردازي در باره مهدويت از زواياي گوناگون و نقد ديدگاههاي مختلف در اين زمينه؛ يكي ديگر از مراحل مهم تطور آثار مكتوب در عرصه مهدويت به شمار ميآيد كه حوزه علميه قم آن را بنيان نهاده است. اين مطالعه كيفي، زمينه تدوين بسياري از مقالات علمي و كتابهاي تخصصي در مورد مهدويت را فراهم آورده است. با توجه به اسناد موجود در واحد مدارج علمي حوزه علميه قم، بالغ بر 350 رساله در سطح سه و چهار[16] با موضوع مهدويت تا كنون تدوين شده است.[17] ج) درس خارج مهدويت (رويكرد فقه الحديثي به مهدويت در قالب گفتمان تحليلي در زمينه احاديث، به روش مرسوم در حوزه علميه) تطور مطالعه مهدويت پس از يك قرن مطالعه مهدويت كه فراز و فرودهاي قابل توجهي داشته است؛ اكنون به حدي رسيده است كه مهدويت را در حد درس خارج مورد مطالعه قرار داده است. از جمله محققاني كه در حوزه مطالعات مهدويت تلاش گستردهاي داشته است، آيت الله نجمالدين طبسي است. ايشان با مطالعه عميق روايات مهدويت و مشاركت در تدوين معجم احاديث امام مهدي، در نگرش تخصصي به مهدويت، فصل تازهاي از پژوهشهاي مهدويت را در حوزه بنيان نهاد. ايشان در مطالعات مهدويت از جمله محققان پيشگامي است كه به بررسي احاديث مهدويت با رويكرد اجتهادي در موضوعات مختلف پرداخته است. توجه به اسناد روايات و تحليل محتواي آنها در عرصه مهدويت از سوي اين محقق، در باره موضوعات مختلف، از جمله تلاشهاي علمي معدودي در حوزه مهدويت است كه مسبوق به سابقه چنداني نبوده است. اين محقق فرزانه تلاش بسياري كرده است تا تحقيقات مهدويت را بر پايه منطق فهم حديث دنبال كند. همچنين با اعتبار سنجي احاديث مورد مطالعه در عرصه مهدويت و بررسي دلالت آنها، خوانشي صحيح از معارف مهدويت ارائه كند. تبادل نظر و نظريه پردازي در باره مهدويت، بر مطالعه كيفي مهدويت افزوده است. پرداختن به ديدگاههاي مختلف، ارائه نظر تكميلي و اصلاح ديدگاهها و در صورت نياز نقد آنها، عمق مطالعه مهدويت را افزايش ميدهد. طرح اشكال از زواياي مختلف و پاسخ به آنها و رد و قبول ديدگاهها به شيوه خارج فقه و تقريرات در اين زمينه به همان شيوه مفيد واقع شده و تا كنون بالغ بر هفتصد جلسه برگزار شده است. حاصل اين جلسات تحت عنوان «سلسه مباحث مهدويت»، با موضوعات مختلف به چاپ رسيده است. اين آثار عبارتند از: «التعاليم المهدويه في رحاب الكلمات الرضويه»، «تا ظهور»، «نشانههايي از دولت موعود»، «سفياني»، «روايات اليماني»، «ابحاث حول المهدويه»، «الجزيرة الخضرا»، «عرض و نقد»، «چشماندازي به حكومت امام مهدي (عج)»، «ادله ولادت امام زمان»، «توقيت»، «سرنوشت يهود در عصر ظهور امام زمان (عج)»، «رجعت پيامبر و اهل بيت از نظر شيعه»، «نقش علما در عصر ظهور» (بطلان ادعاي مخالفت شيعه با حضرت مهدي)، «ابدال»، «اصحاب حضرت در دوران غيبت كبرا» (حضرت خضر، ابدال و سي نفر ملازمان امام عصر (عج)) «اصحاب حضرت در دوران غيبت صغرا» «نواب اربعه»، «اصحاب امام زمان در عصر ظهور»، «نداي آسماني»، «جريانهاي آذربايجان قبل از ظهور» و بررسي و نقد روايات يماني در منابع روايي شيعه و اهل سنت.[18] نتيجهگيري تطور صد سال مطالعات مهدويت در حوزه علميه قم نشان ميدهد كه مطالعه مهدويت از منظر كمّي و كيفي توسعه پيدا كرده است. به لحاظ كمّي، مسئله مهدويت از امري اعتقادي فراتر رفته و به عنوان حوزه دانشي عميقي مورد توجه حوزه علميه قم گرفته و براي مطالعه عميق و گسترده آن، اقدامات مهمي صورت گرفته است؛ از جمله تأسيس مراكز، مؤسسات و كتابخانهها. به لحاظ كيفي، مهدويت كه تا نيم قرن پيش بر پايه مطالعه حديثي متعدد و نامنظم استوار بود؛ پس از انقلاب اسلامي مورد توجه ويژه قرار گرفته و تطورات علمي قابل توجهي را در حوزه نشر پشت سر گذاشته است. انديشهورزي اعتقادي، تبيين، تحليل حديثي، تبيين موضوع شناختي و تحقيق علمي از مهمترين آنها است. در پي اين تحول، آثار مهدويت در حوزه علميه قم افزايش داشته است. آثار منتشر شده با رويكرد روايت نگاري و حفظ تراث ائمه و ثبت و ضبط حديث، تحليل روايات و ارائه مباحث اخلاقي، سياسي اجتماعي، به مرز شش هزار و پانصد اثر رسيده و لذا آثار مكتوب مهدوي در سده اخير رشد ده برابري داشته است. منابع 1. الهي نژاد، حسين (1401). مهدويتپژوهي تطورات و آسيبها، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي. 2. امينى، ابراهيم (1380). دادگستر جهان، قم، انتشارات شفق. 3. بروجردي، حسين (بيتا). الامام المهدي عند اهل السنه، قم، بينا. 4. جوادي آملي، عبدالله (1399). امام مهدي موجود موعود، قم، اسراء. 5. ___________________ (1389). امام مهدي موجود موعود، تدوين: سيدمحمدحسين مخبر، قم، اسراء. 6. حسيني عربي، سيدمهدي (بهار1387). «دوره قاچار و تأليفات در باره مهدويت»، مشرق موعود، شماره5. 7. خراساني، محمد جواد (1388). مهدى منتظر، مشهد، نوركتاب. 8. دهقاني آراني، زهير (1401). سير تحول نگاه مستشرقان به مهدويت را در 150 سال اخير، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي. 9. شفيعي سروستاني، اسماعيل (1384). دايرةالمعارف موعود آخر الزمان، موعود عصر (عج)، قم، مسجدمقدس جمكران. 10. صافى، لطف الله (1380). منتخب الأثر في الإمام الثاني عشر، قم، مكتبة آيتالله العظمى الصافي الگلپايگاني. 11. طبسي، نجم الدين (1399). سلسله دروس مباحث مهدويت، ادله ولادت، قم، مركز تخصصي مهدويت حوزه علميه قم. 12. دوانى، على (1348). دانشمندان عامه و مهدي موعود، قم، دار الكتب الاسلاميه. 13. __________ (1385). موعودى كه جهان در انتظار اوست، تهران، سازمان تبليغات اسلامى، دبيرخانه دائمي اجلاس حضرت مهدي (عج). 14. فيض كاشانى، محمد بن شاه مرتضى (1379). شوق مهدي، مصحح: علي دواني، قم، انتشارات انصاريان. 15. قائم مقامي، سيدمحمد و دواني، علي (1384). پرسش و پاسخ پيرامون امام مهدي (عج)، قم، نور ولايت. 16. قمى، عباس (1422ق). منتهى الآمال، قم، جامعه مدرسين. 17. گرجي، علي و باباجاني، علي (تابستان1387). آشنايي با پايگاهها و مراكز مهدويت، مجله فرهنگ كوثر، شماره74. 18. پايگاه اطلاعرساني سراسري اسلامي(پارسا) (1388). امام مهدي در آينه قلم (كارنامه منابع پيرامون امام مهدي و مهدويت)، قم، انتشارات مسجدمقدس جمكران. 19. گروه نويسندگان (1388). امام مهدي در آينه قلم، قم، مسجد مقدس جمكران. 20. مجلسى، محمد باقر (1378). مهدى موعود، (جلد 51-53 بحارالأنوار)، مترجم: علي دواني، تهران، اسلاميه. 21. محمدى رىشهرى، محمد (1393). دانشنامه امام مهدى (عج) بر پايه قرآن، حديث و تاريخ، قم، موسسه علمى فرهنگى دار الحديث. 22. مصباح يزدي، محمدتقي (1383). آفتاب ولايت، قم، مؤسسه آموزشي پژوهشي امام خميني. 23. مطهري، مرتضي (1387). مجموعه آثار، قم، صدرا. 24. مكارم شيرازي، ناصر (1376). حكومت جهاني مهدي، قم، نسل جوان. 25. مهديپور، علي اكبر (1375). كتابنامه حضرت مهدي، قم، نشر مؤلف. 26. ميرباقري، سيدمحمد حسين (1395). موسوعه الامام المنتظر، قم، هاجر. 27. wikimahdaviat.ir. [1] . البته در آن زمان، مجلاتي مانند مكتب اسلام، مكتب تشيع و مكتب جعفري چاپ ميشدند؛ لكن مختص مهدويت نبودند و چه بسا به آن ارتباطي نداشتند. [2]. استادي، 1370: «آثار و تاليفات آيتالله بروجردي»، دوفصلنامه حوزه، شماره 34، ص5. [3]. كتاب «منتخبالاثر» از معدود آثاري است كه نسخه نهايي آن، طي هفتاد سال مطالعه و ويراست علمي تدوين شده است و براي نكوداشت آن، كنكره هفتادمين سال تأليف كتاب مذكور، در دهم خرداد 1401 در قم برگزار شده است (خبرگزاري حوزه، كد خبر: 1027411). [4]. استادي، 1370: «آثار و تاليفات آيتالله بروجردي»، دوفصلنامه حوزه، شماره 34، ص5. [5] . فصل اول: اشاره به احاديثي است كه به صراحت بر تعداد امامان دلالت ميكنند و تصريح دارند كه امامان معصوم به تعداد نقباي بنياسرائيل دوازده تن بودند كه اول آنان اميرالمؤمنين علي (ع) است و دوازدهمين آنها حضرت مهدي (عج) ميباشد. مؤلف بزرگوار اين فصل را در هشت باب قرار داده و متن كامل 243 حديث را درج كرده و به 663 فراز، از فرازهاي احاديث ديگر ابواب ارجاع داده است. فصل دوم: احاديث مشتمل بر نويد ظهور آخرين مصلح غيبي، از عترت رسول اكرم (ص)، از تبار حضرت فاطمه (س)، از نسل اميرالمؤمنان (ع)، از اولاد امام حسين (ع) و از صلب امام حسن عسكري (ع) است. اين فصل در 49 باب تنظيم شده است و متن كامل 252 حديث را در بر دارد، و4076 عبارت از عبارتهاي ياد شده درديگر فصلها ارجاع داده است. فصل سوم: درباره تاريخ ولادت حجت يزدان، سرگذشت امام گرامي، معجزات حضرت ولي عصر _ ارواحنا فداه _ و داستان نيكبختاني است كه در عهد امام عسكري (ع) توفيق تشرف به محضر قبله موعود را پيدا كردهاند. اين فصل در سه باب تنظيم شده است و 34 حديث را در بردارد، به 108 حديث نيز ارجاع داده است. فصل چهارم: در اين فصل، معجزات حضرت بقيةالله _ ارواحنا فداه _ در غيبت صغرا، زندگاني نوّاب خاصّ و داستان باز يافتگان به پيشگاه آن حضرت، پس از رحلت امام عسكري (ع) آمده است. اين فصل در سه باب تنظيم شده است و 53 حديث را در بر دارد و به 21 حديث ديگر ارجاع داده است. فصل پنجم: در مورد معجزات حضرت بقيةالله _ ارواحنا فداه _ در غيبت كبرا و سرگذشت سعادتمنداني است كه در عصر غيبت كبرا به محضر مقدس آن حضرت شرفياب شدهاند. اين فصل در دو باب تنظيم شده است و 16 حديث را در بردارد و به 9 حديث ديگر ارجاع داده است. فصل ششم: درباره كيفيت ظهور، نشانهها و فتنههاي پيش از ظهور، سال و ماه و محل ظهور، خروج سفياني و دجال، بانگ آسماني، كيفيت بيعت و ممنوعيت تعيين وقت است. اين فصل در 11 باب تنظيم شده است و 128 حديث را در بر دارد، و به 92 حديث ديگر ارجاع داده است. فصل هفتم: فتوحات بينظير، ظاهر شدن گنجهاي زيرزمين، فرود آمدن حضرت عيسي (ع)، كشتن دجّال، پيكار با سفياني، تكامل عقلها، آباداني جهان و پر شدن روي زمين با عدل و داد، موضوعات اين فصلاند. اين فصل در 12 باب تنظيم شده است و 37 حديث را در بردارد، و به 209 حديث ديگر ارجاع داده است. فصل هشتم: درباره فضايل و مناقب اصحاب 313 گانه آن حضرت، رشادت و صلابت آنان است. اين فصل در دو باب تنظيم شده است و 9 حديث را در بردارد و به 10حديث ديگر ارجاع داده است. فصل نهم: درباره مدت حكومت، دعوت، سيرت، خوراك، پوشاك و شيوه زندگي آن حضرت است. اين فصل در سه باب تنظيم شده است و7 حديث را در بردارد و به 22حديث ديگر ارجاع داده است. فصل دهم: در مورد انتظار فرج، وظايف شيعيان در عهد غيبت، فضيلت درك محضر، پيروي و اعتقاد به آن حضرت، حرمت انكار، كيفيت تسليم بر آن حضرت و برخي از دعاهاي صادره از ناحيه مقدسه است. اين فصل در 7 باب تنظيم شده است و 51 حديث را در بردارد و به 77حديث ديگر ارجاع داده است. بنابراين، تعداد فصلهاي كتاب: 19، تعداد بابها: 100، تعداد احاديث:830، تعداد ارجاعات: 5387 و مجموع احاديث و عبارتهاي ارجاع شده، 6217 ميباشد (صافي گلپايگاني، 1380). [6] . پژوهشگران اين موسوعه، عبارتند از آقايان: محمدجعفر طبسي، محمدجواد طبسي، سيد صالح مدرسي، نجم الدين طبسي، عبادالله تهراني، عزت الله مولائي، حامد عبدالخالق و محمدامين پوراميني. [7] . اين آثار در كتاب «امام مهدي در آئينه قلم با رويكرد كتابشناختي» معرفي شدهاند كه با توجه به كثرت آنها اين تحقيق مجال پرداختن به آنها را ندارد. [8]. انتظار موعود، مركز تخصصي مهدويت، محسن قرائتي، روح الله شاكري،1380؛ 2. بهايي شناسي، فصلنامه فرهنگي اجتماعي در نقد بهائيت، عبدالحسين فخاري، 1395؛ 3. موعود پژوهي، جامعة المصطفي العالميه، سيدمحمودكاوياني، نفيسه ايران پور، ١٣٩٨؛ 4. پژوهشهاي مهدوي، مؤسسه آينده روشن، سيد مسعود پورسيد آقايي، نصرتالله آيتي، 1390؛ 5. جامعه مهدوي، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، نجف لك زايي، حسين الهينژاد، 1398؛ 6. عصر آدينه، مؤسسه آينده روشن، سيد مسعود پورسيد اقايي، سيد رضي موسوي گيلاني، 1386؛ 7. مسجد و مهدويت، بنياد پژوهش و نشر مقدس جمكران، محمد حسين رحيمان، نجف لك زايي، 1395؛ 8. مشرق موعود، مؤسسه آينده روشن، سيد مسعود پورسيد آقايي، سيد مسعود پورسيد آقايي، 1385؛ 9. مطالعات مهدوي، مركز تخصصي مهدويت، مهدي يوسفيان، مهدي يوسفيان، 1397؛ 10. نشريه حوزه، دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، سيد عباس صالحي (استادي)، عبدالرضا ايزد پناه، 1362. [9] . اين دانشمندان عبارتند از ابن ابي ثلج بغدادي، ابوالعباس احمد بن ابراهيم كندي، ابوعلي احمد بن محمد بن علي عمادي نسوي، ابومسعود احمد بن محمد بن عبدالعزيز، ابن خشاب بغدادي، ابونصر بخاري، ابوبكر خوارزمي، شيخ احمد جامي، شيخ فريدالدين عطار، سبط ابن جوزي، خواندمير، رشيدالدين دهلوي و... [10] . از مهمترين آثار در اين زمينه ميتوان به كتاب «حديث حضور»، نوشته جواد جعفري در پاسخ به شبهات احمد كاتب و كتاب «دليل روشن»، نوشته نصرتالله آيتي در پاسخ به شبهات ناصر قفاري اشاره كرد. [11]. فصلنامه انتظار موعود، 1381: شماره6، ص263؛ شماره7، ص111 و شماره8، ص219. [12]. براي آشنايي بيشتر با مصاحبههاي صورت گرفته با پيروان اديان در مورد مهدويت (ر.ك: امامي كاشاني، خط امان). [13]. براي نمونه ميتوان به همايش بينالمللي دكترين مهدويت در اين باره اشاره كرد. [14]. كتابشناخت مهدويت در اثر «امام مهدي در آئينه قلم»، به شيوه خاص تنظيم شده است؛ به گونهاي كه در آن ابتدا به مأخذ شناسي و سپس نمايه موضوعي، چكيده نويسي و فهرستوارهها پرداخته شده است. براي آشنايي بيشتر (ر.ك: گروه نويسندگان، 1388: ص18). [15] . براي آشنايي بيشتر و مشاهده مقالات به سايت مجلات مراجعه شود. [16] . در بين رسالهها، بر خي از آنها از جمله «سير تحول نگاه مستشرقان به مهدويت در 150 سال اخير(زهير دهقاني، 1398) در همايش كتاب سال حوزه مورد تجليل قرار گرفته است. [17] . پايان نامههايي كه با موضوع مهدويت نگارش شدهاند، نسخههاي آنها در واحد مدارج علمي و مركز تحصصي مهدويت نگهداري ميشود. [18]. از اين عناوين 15 عنوان به صورت كتاب چاپ شده است كه از طريق انتشارات بنياد فرهنگي حضرت مهدي موعود (عج) در قم و از مركز تخصصي مهدويت حوزه علميه قم قابل دسترسي است و مابقي عناوين به صورت جزوه درسي در مركزتخصصي مهدويت حوزه علميه قم قابل دسترسي است. |
||
 |
||
محبوب ترین ها
موضوعات
برچسب ها
پیوندها