مرکز مجازی مهدویت

تقریب ادیان از منظر انتظار

مقدمه :

اين ايده و آرزو كه روزي عالم زير نظر حكومت واحدي قرار گيرد و در سرتاسر عالم عدل و داد برقرار شود و هر كسي در هر جاي جهان به حقوق حقه خود برسد، از دير زمان مورد توجه اديان مختلف (ابراهيمي و غير ابراهيمي) بوده است.

«اعتقاد به موعود» تنها نشانگر يك باور اسلامي (با رنگ خاص ديني) نيست، بلكه افزون بر آن عنواني است كه خواسته‌ها و آرزوهاي همه انسان‌ها با كيش‌ها و مذاهب گوناگون و همچنين بازده الهام فطري مردم است كه با همه اختلافهايشان در عقيده و مذهب، دريافته‌اند كه براي انسانيت در روي زمين «روز موعودي» خواهد بود كه با فرا رسيدن آن، هدف نهايي و مقصد بزرگ رسالت‌هاي آسماني تحقق مي‌يابد و مسير آن (كه در طول تاريخ پر از فراز و نشيب و پرتگاه بوده) به دنبال رنجي بسيار، همواري و استواري لازم را مي‌يابد. انتظاري اين چنين تنها در درون كساني كه با پذيرش اديان، «جهان غيبت» را پذيرفته‌اند راه نيافته، بلكه به ديگران نيز سرايت كرده است؛ تا آنجا كه مي‌توان انعكاس چنين باوري را در مكتب‌هايي كه جهت‌گيري اعتقاديشان، با سرسختي تمام، وجود «غيب و موجودات غيبي» را نفي مي‌كند، ديد. براي مثال، در ماترياليسم ديالکتيك كه تاريخ را بر اساس تضاد‌ها تفسير مي‌كند، روزي مطرح است كه تمامي تضادها از ميان مي‌رود و سازش و آشتي حكمفرما مي‌گردد. در ميان دانشمندان، زنو، فيلسوف شهير يونان كه در حدود 350 سال قبل از ميلاد مسيح زندگي مي‌كرده، آرزوي حكومت واحد جهاني را داشته و مي‌گويد: بايد تمام افراد دنيا از قانون واحد پيروي كنند تا بتوانند سعادت خود را تأمين نمايند.

انيشتاين دانشمند و رياضيدان بزرگ و معروف در كتاب مفهوم نسبيت مي‌گويد: « ملل جهان از هر نژاد و رنگي كه باشد مي‌توانند و بايد زير يك پرچم واحد بشريت در صلح و صفا و برابري و برادري زندگي كنند.»

در اين نوشتار سعي شده است با بيان ويژگي‌ها و صفات موعود و بيان مشتركات، قدمي در جهت فراهم شدن زمينه تقريب بين اديان و مذاهب مختلف (ابراهيمي و غير ابراهيمي) برداشته و راهكاري در اين زمينه ارائه گردد.

به اميد آن روز كه دست ظالمين كوتاه و مستضعفان و مؤمنان وارث زمين گردند؛« أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ».[1]

لازم است قبل از ورود به بحث واژه‌ها و اصطلاحات «تقريب»، «اديان»، «انتظار» بطور اجمال مورد بررسي قرار گيرند.

[2]واژه اول: تقريب

در لغت: به معناي نزديك كردن، نزديك گردانيدن و نزديك بودن مي‌آيد.تقريب يعني طرفین همديگر را بشناسند و تا طرفين شناختي از يكديگر نداشته باشند وحدت و تقريب در حد شعار باقي مي‌ماند و هنگامي كه طرفين يكديگر را شناختند مقدمه تقريب فراهم مي‌شود. در اين نشست‌ها گروه‌ها همديگر را مي‌شناسند كه قروني از هم جدا بودند.[3]

هدف از تقريب: در 2 جمله كوتاه خلاصه مي‌شود.

  1. دعوت به شناخت اديان از يكديگر؛ تا قدر مشتركات روشن گردد.
  2. ايجاد تفاهم ميان فرق مختلف و عرضه انديشه از طريق دليل و برهان، با حفظ حرمت دگرانديشان.

از كلمه تقريب اين مطلب بدست مي‌آيد كه هدف از تقريب ذوب كردن عقايد فرق نيست بلكه نزديك كردن ديدگاه‌ها و رسيدن به نقاط مشترك و نهايتاً وحدت اجتماعي را دربرخواهد داشت.

[4]واژه دوم: اديان

قبل از توضيح اصطلاح اديان، توضيح مختصري درباره دين كه ريشه آن مي‌باشد: دين در لغت به معاني مختلفي نظير جزاء، اطاعت، مكافات، انقياد، رسم و عادت، حساب رسي و تدبير امور، چيرگي و برتري طريقه و آيين آمده است.[5]اما در مورد معناي اصطلاحي دين بايد گفت كه در ميان متفكران و انديشمندان، يك معناي جامع و كامل كه دربارة آن اتفاق باشد، وجود ندارد؛ البته اين بدان معنا نيست كه نتوانيم تعريفي را ارائه دهيم؛ لذا از ميان تعاريف متعدد انديشمندان و حكماي مسلمان، يك تعريف را ارائه می دهيم و آن عبارت است از: «مجموع عقايد، اختلاف و قوانين و مقرراتي است كه براي اداره فرد و جامعة انساني و پرورش انسان‌ها از طريق وحي و عقل در اختيار آنان قرار دارد».[6]در اينجا سوالي متبادر به ذهن مي‌شود كه آيا واژه «اديان» صحيح است يا خير و اصولاً ديدگاه اسلام در اين‌باره چيست؟

اولاً: در قرآن كريم واژه «اديان» به كار نرفته است. آن چه در قرآن آمده واژه «دين» است مثل آياتي نظير آيه 4 سوره حمد، آيه 11 سوره زمر، آيه 6 سوره كافرون. در همه اين موارد دين در واژه خود به كار رفته است. كلمه دين در قرآن بيش از 90 بار تكرار شده است.

ثانياً: امروزه واژه «اديان» در محاورات علمي بسيار مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

بنابراين خواستند بگويند اگرچه اين واژه در قرآن به صورت مفرد استعمال شده، ولي اين امر براي پيروان قرآن، تكليفي را ايجاد نمي‌كند كه از جمع اين واژه پرهيز كنند چون قرآن كريم به تعدد اديان به نحوي اشاره كرده، مثلا در سوره كافرون «لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ» [7]و يا تعبير اديان در برخي روايات ما هم وارد شده است.[8]

با مطالعه آثاري درباره اديان، به تقسيماتي بر می خوریم كه بصورت اجمال اشاره مي‌كنيم.

  1. تقسيم اديان به ابتدايي و پيشرفته و يا اديان مرده و زنده؛
  2. تقسيم بر اساس الهي و غير الهي و يا وحياني و غير وحياني، توحيدي و غير توحيدي.
  3. تقسيم اديان بر اساس شخصيت‌ها مثل اديان ابراهيمي و غير ابراهيمي
  4. تقسيم اديان بر اساس مناطق مختلف جغرافيايي اديان شرقي و غرب
  5. تقسيم اديان به مقدس و غير مقدس
  6. تقسيم اديان بر اساس نژاد مثل سامي و غير سامي، آريايي و غير آريايي

اما بهترين تقسيم كه در اين‌باره مي‌توان ارائه كرد تقسيم اديان به ابراهيمي و غير ابراهيمي است. اديان ابراهيمي شامل يهوديت، مسيحيت و اسلام و فرقه‌هاي دروني آن‌ها و اديان غير ابراهيمي شامل ساير اديان مي‌باشند.

[9]واژه سوم: انتظار

انتظار، حالتي دروني است كه نگراني، اضطراب، بي‌قراري و در عين حال شور و هيجان و اميدواري را با خود به همراه دارد. به دنبال اين حس، اخلاق و رفتار و ظاهر فرد تغيير مي‌كند.بشر در زندگي فردي و اجتماعي مرهون انتظار است و اگر از انتظار بيرون آيد و اميدي به آينده نداشته باشد، زندگي برايش مفهومي نخواهد داشت و بي‌هدف و بي‌مقصد مي‌شود، انتظار، علت حركت و تحرك بخش است، البته آن‌چه مورد انتظار است، هرچه مقدس‌تر و عالي‌تر باشد، انتظارش ارزنده‌تر و مقدس‌تر خواهد بود.براي انتظار، معاني گوناگوني گفته‌اند ولي با دقت و تأمل در اين كلمه مي‌توان به حقيقت معناي آن پي برد و آن معنا «چشم به راه بودن» است و اين چشم به راهي به تناسب بستر و زمينه آن ارزش پيدا مي‌كند و داراي آثار و پيامد‌هايي مبارك خواهد بود.

امّا فلسفه انتظار بطور اجمال اين است كه اديان مختلف «ابراهيمي و غير ابراهيمي» منتظرند كه سراسر گيتي را عدل و علم و ايمان و برابري و برادري فرا گيرد و آن موعود كه وعدة ظهور او داده شده ظاهر شود. امت واحد، حكومت واحد، قانون واحد و نظام واحد، تمام افراد بشر را متّحد، هم صدا، هم قدم و به هم پيوسته سازد.اين همان فسلفه‌اي است كه در اديان گذشته نيز مايه اميدواري پيروان آن‌ها و مشوّق آنان به استقامت و پايداري بوده است. به اين معنا كه از سنن و نواميس ثابتي است كه همه اديان مختلف، در بقاي خود از آن مايه گرفته و همه در انتظار آينده‌اي عالي‌تر و بهتر بوده‌اند.

[10]بررسي ديدگاه‌ها

  1.  [11]ديدگاه اديان ابراهيمي:

[12]1. موعود يهود «ماشيح»

واژه «ماشيح» [13]كلمه عبري و معادل واژه فارسي «مسيحا» است.

ماشيح به معناي مسح شده يا تدهين شده به روغن مقدس مي‌باشد و معرّب آن «مسيح» است. اين واژه ابتدا لقب پادشاهان قديم بني اسرائيل بوده ولي در زمان‌های بعد به كاهنان بزرگ و حتي به برخي پادشاهان غير بني اسرائيلي نظير كورش نيز اطلاق شده است. چون معتقد بودند او را خدا برگزيد و مسح كرد تا نقش رهاننده بني اسرائيل را بر عهده گيرد. آنچه مسلم است ، واژه ماشيح ابتدا كاركرد موعودي يا منجي گرايي نداشت ولي به تدريج اين واژه از اختصاص شاهان بني‌اسرائيل بيرون آمده و در نهايت به يك واژه آرماني براي بني اسرائيل تبديل شده است. بر اساس متون مقدس يهود، نخستين بار اين واژه به «طالوت» اطلاق شده است. زمانی بني اسرائيل در اوج بدبختي و فلاكت به سر مي‌بردند؛ لذا براي رهايي از گرفتاري‌ها و مصائب به خدمت سموئيل نبي رسيدند و از او خواستند حاكمي را بر آن‌ها منصوب كند تا آن‌ها را از اين وضعيت اسفناك نجات دهد سموئيل نبي، طالوت را تدهين كرد و لفظ ماشيح براي اولين بار بر او اطلاق شد.[14]

[15]پيامد موعود باوري در يهود

  1.  [16]اميد به تحقق وعدة الهي: آنچه يهود را در تمامي فراز و نشيب‌هاي تاريخي و جنگ و گريزها و اسارت‌ها سر پا نگاه داشت، اميد به نجات توسط ماشيح بود. اين فکر در سخت­ترين شرايط نيز از آنها جدا نشد و با تمام وجود به آن دل بستند و لذا عمل شرعي خود را انجام مي­دادند.
  2. [17] صبر و آرامش در برابر مشکلات: اگر اين ويژگي نبود، دوام و قرار در نجات‌شان ميسر نمي‌شد.
  3.  [18]ايجاد نشاط: آنچه مي‌تواند زندگي بشر را از خطر نااميدي برهاند و بدان اميد بخشد موعود باوري است؛ زيرا اين باور، انرژي متراکمي را براي ثبات، نشاط و شادابي زندگي آينده مي­آفريند.
  4.  [19]وحدت قومي: يکي از ثمرات موعود باوري در يهود؛ حفظ قوميت از دوگانگي بود و ماشيح اين عامل را ايجاد مي‌کرد.
  5. [20]تن دادن به شريعت و رفتار شرعي: يهود در دوران اسارت، اعمال شرعي را به موعود گره زدند و به اين اعتقاد رسيدند که پاي‌بندي به شريعت، در ظهور موعود ماشيح تأثير دارد.[21]

[22]ويژگي‌هاي ماشيح

  1. خاكي بودن (بشر): ماشيح انساني معمولي است؛ به عبارت ديگر، ماشيح از نظر فيزيكي و جسماني، انساني خاكي و از اولاد بشر است كه به صورت عادي متولد مي‌شود.[23]
  2. ماشيح از نسل داود است: او نهالي است كه از تنة درخت نسل يعقوب بيرون آمده است.[24]
  3. قدرت او كيهاني است: يعني قدرتش فراكيهاني نيست و نمي‌خواهد با اعمال خارق‌العاده كاري انجام دهد، بلكه بناست به طور طبيعي رفتار كند و از امور ماورايي بهره نگيرد و با اين حال، شخص مقدسي است.
  4. زاده بيت لحم است: يعني از ميان خودشان و در مركز يهوديت قرار دارد و يهودي‌زاده است.

[25]كاركرد انديشه ماشيح در يهوديت

  1. تشكيل حكومت و استقلال سياسي
  2. داوري نهايي بين همه اقوام و سهل‌گيري بر بني‌اسرائيل[26]
  3. نابودي امت‌هاي مشرك
  4. اعطاي قدرت جهاني به بني اسرائيل
  5. زنده كردن مردگان

[27]وضعيت جهان در عصر ماشيح

جهان در عصر ظهور ماشيح به بهترين وجه توصيف شده است. به گوشه‌اي از توصيف دوران ظهور ماشيح اشاره مي‌كنيم: «او خود جهان را به نور خويش روشن خواهد كرد چنان كه مكتوب است، بار ديگر آفتاب در روز نور تو، نخواهد بود. و ماه با درخشندگي براي تو، نخواهد تابيد، زيرا كه يهود نور جاوداني تو و خداي تو، خواهد بود.»[28]«گريه و شيون و زاري در جهان نخواهد بود و آواز گريه و فغان، صداي ناله و فرياد ديگر در آن شنيده نخواهد شد.» [29]«خداوند تمامي حيوانات و خزندگان را فراخوانده و با آن‌ها و با تمام بني‌اسرائيل عهد خواهد بست؛ چنان‌كه گفته شده است: در آن روز به جهت ايشان با حيوانات صحرا و پرندگان آسمان و خزندگان زمين عهد بسته و كمان و شمشير و جنگ را از زمين خواهم شكست و ايشان را به امنيّت خواهم خوابانيد.»[30]

عقيده به منجي و موعود كه در متن دين يهود آمده است در ميان رهبران عصر حاضر اين دين نيز وجود دارد سخن مهندس آوايي نمايندة انجمن كليميان ايران در اين مورد در خور توجه است كه توسط هارامبام (ابن ميمون) مطرح شده، مربوط به بحث آرمان شهر و مژده تشكيل حكومت آرماني است: در اصول سيزده‌گانه ايمان يهود، بعد از توحيد، نبوت حضرت موسي عليه اسلام و ... در بند دوازدهم جمله‌اي مختص ماشيح آمده، به اين مضمون كه: «من با ايمان كامل اعتقاد دارم به آمدن و ظهور ماشيح و هرچند كه او تأخير كند، با اين حال، هر روز منتظر ظهور او خواهم بود، تا بيايد.»[31]

طبق نظر هارامبام هر فرد يهودي كه اين اصل را قبول نداشته باشد، منكر سخنان حضرت موسي(علیه السلام) و ديگر انبياي بني اسرائيل است. يهوديان نيز بر اساس اين اصل، به ظهور ماشيح يا منجي موعود و تشكيل حكومت واحد جهاني معتقدند.[32]

[33]2. موعود مسيحيت «عيسي(علیه السلام)»

مصداق موعود مسيحيان بر خلاف منجي يهودي است زيرا مصداق موعود آن‌ها عيسي بن مريم(علیه السلام) است و در اين جهت موعود مسيحي‌ها مانند مسلمانان است كه لقب‌اش، نسبش همه معين و مشخص است.

در عهد جديد با دو چهره اساسي موعود روبه رو هستيم:[34]

چهرة اول) موعود يهودي ـ مسيحي که پيشينة يهودي دارد و هم يهوديان و هم مسيحيان آن را قبول دارند.

چهرة دوم) موعود مسيحي که فقط مسيحيان آن را قبول دارند.[35]

لازم به ذكر است مسيحيت ،تنها ديني است که از دل دين ديگري (يهود) بيرون آمد. اين ويژگي ممتاز مسيحيت است. مسيحيت يک مذهب از مذاهب مختلف يهود است، ولي بنابه دلايلي آن را جدا و دين مستقل مي­دانيم. پس مي‌توان گفت: الف) مسيحيان به لحاظ تاريخي با يهوديت مشترک هستند؛ يعني پيشينه تاريخ يهوديت و مسيحيت يکي است و بزرگان تاريخي يهوديت همان بزرگان مسيحيت هستند.

ب) آنها باورهاي مشترک دارند؛ هر چه يهوديت معتقد است، مسيحيت هم اعتقاد دارد.[36]

[37]موعود مسيحي

اين نگاه مختص به مسيحيت است و ربطي به يهوديت ندارد از اين موعود به بازگشت دوباره عيسي به جهان تفسير شده است. بر اساس اين باور، ماشيح كه همان عيسي(علیه السلام) است پس از آنكه بر صليب شد دوباره به جهان بازخواهد گشت.

[38]اهداف و ثمرات بازگشت مسيح

  1. پذيرش ايمان‌داران: يعني عيسي مسيح وقتي ظهور مي‌كند، همانند گذشته، همه مؤمنان دور او جمع مي‌شوند.[3]
  2.  [40]بازگشت دوباره عيسي مسيح(علیه السلام) براي دادرسي و دادن پاداش:

در انجيل آمده است: «زيرا من با فرشتگان خود در شکوه جلال پدرم خواهم آمد و هر کس را از روي اعمالش داوري خواهم کرد».[41]

  1.  [42]آزاد ساختن و برکت دادن: در روميان آمده: «زمين از تباهي آزاد خواهدشد با آمدن مسيح...» [43]و در اشعيا نيز آمده است: «زمين و درختان پر برکت و سر سبز مي­شوند...» [44]
  2.  [45]برقراري ملکوت: وقتي عيسي مي‌آيد، ملکوت خدا را بر قرار مي­کند؛ مراد از آن حکومتي است که نماياننده جلال و جبروت خداوند باشد. در ساية چنين حکومتي تعاليم خداوند توسط عيسي(علیه السلام) در زمين عملي گردد. ملکوت خداوند همان حکومتي است که خداوند به داوود وعده داده بود.[46]
  3.  [47]نجات بني‌اسرائيل
  4.  [48]داوري ميان همه امت­ها

[49]3. موعود در اسلام

دين اسلام ديني است كه مطابق نيازهاي بشر به روز بوده و هر روز دريچه‌اي جديد به روي انسان گشوده است؛ هيچ‌گاه در بستر زمان رنگ كهنگي به خود نگرفته و همواره بشر وامانده و سرگردان را راهنما بوده و هست. و از جهت جهاني بودن نيز ميان اديان، پس از مسيحيت، مقام دوم را دارد.از جمله باورهاي قطعي و حتمي مسلمين، آمدن منجي و موعود است كه زمين را پر از عدل و داد خواهد كرد بعد از اينكه زمين را فساد و تباهي دربرگرفته باشد.

[60]مهدي (علیه السلام)منجي موعود

مسلمين (شيعه و اهل سنت) معتقدند به اين كه مهدي موعود(علیه السلام) از نسل پيامبر(صلی الله علیه و اله و سلم) و از فرزندان زهرای اطهر(سلام الله علیها) است و اين كه، زمين را از عدل و داد پر مي‌كند، پس از آن كه از جور و ستم پر شده باشد،و اين كه عيسي مسيح از آسمان نازل شده و در پشت سر آن حضرت نماز مي‌خواند، و مردم جهان در عصر آن حضرت در رفاه زندگي مي‌كنند.

[61]بشارات موعود در اسلام

  1.  [62]از منظر آيات قرآن

علامه مجلسي(ره) قريب به 77 آيه در رابطه با بشارت مهدي(علیه السلام) جمع‌آوري نموده است.[63]در اين جا به يك نمونه از آن اشاره مي‌گردد: «إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنْ السَّمَاءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ». [64]«اگر بخواهيم، از آسمان نشانه‌اي نازل مي‌كنيم كه در برابر آن گردن خم نموده و خاضع گردند».

امام صادق(علیه السلام) مي‌فرمايد: «همانا قائم قيام نمي‌كند مگر آنكه منادي از آسمان ندا كند كه اهل مشرق و مغرب آن را بشنوند، اين آيه دربارة همان واقعه نازل شده است».[65]

  1.  [66]از منظر روايات

پيامبر خدا(صلی الله علیه و اله و سلم) مي‌فرمايد: «لو لم يبق من الدنيا الا يوماً لطوّل الله ذلك اليوم حتي يلي» [67]اگر از عمر دنيا يك روز بيشتر نمانده باشد، خداوند حتماً اين روز را طولاني نموده تا او ظهور كند.

                              گفت پيغمبر رسول انس و جان               گرنماند يك روز از عمر جهان

                             حق كند طولاني آن يك روز را                 تا بيايــد مــهدي صاحب زمان

باز پيامبر اکرم (صلی الله علیه و اله و سلم) در حديث ديگر مي‌فرمايد: «لو لم يبق من الدّهر الا يوماً لبعث الله رجلاً من اهل بيتي يملأها عدلاً كما مُلئت جوراً»؛ [68]اگر از عمر دنيا جز يك روز نمانده باشد، حتماً خداوند در آن روز مردي از اهل بيت من برانگيزد؛ او زمين را از عدل و داد پرخواهد كرد، همان طور كه از ستم پر شده باشد».

[69]وضعيت اجتماعي عصر ظهور

امام صادق(علیه السلام) در بيان وضعيت اجتماعي عصر ظهور خطاب به يكي از اصحاب خود فرمودند: «هنگامي كه ببيني ظلم و ستم فراگير شده، قرآن فراموش گشته و از روي هوي و هوس تفسير گرديده، اهل باطل بر اهل حق پيشي گرفته، افراد با ايمان سكوت اختيار كرده، پيوند خويشاوندي بريده شده، مراقب خويش باش و از خدا نجات و رهايي از اين وضع ناهنجار را بخواه!»[70]

[71]علايم حتميه ظهور

  1. [72] صيحه آسماني

براساس روايات وارده، پيش از ظهور امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) بانگ بسيار مهيبي از آسمان شنيده مي‌شود كه آن حضرت را به اسم و نسب به همگان معرفي مي‌كند و به مردم توصيه مي‌كند كه با امام بيعت كنند تا هدايت يابند؛ «و خرج المهدي و علي رأسه غمامة فيها منادٍ ينادي هذا هو المهدي، خليفة الله، فاتبعوه[73]

  1.  [74]خروج سفياني

سفياني طبق برخي روايات، مردي اموي و از فرزندان و نسل ابوسفيان است و دشمني ويژه‌اي با اهل‌بيت پيامبر(صلی الله علیه و اله و سلم) دارد.

  1.  [75]خسف بيداء

سفياني، لشكري را براي جنگ با امام عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) به طرف مكه مي‌فرستد. هنگامي كه اين سپاه به منطقه بيدا ـ منطقه‌اي بين مكه و مدينه ـ مي‌رسد به صورتي خارق‌العاده در زمين فرو مي‌رود. خسف يعني (فرو رفتن).

  1.  [76]قيام يماني

يماني انساني وارسته و مؤمن از سرزمين يمن است كه عليه كجي‌ها و انحرافات قيام خواهد نمود. اين قيام، قبل از ظهور حضرت اتفاق خواهد افتاد.[77]

  1.  [78]شهادت نفس زكيه

يكي از بندگان خوب خدا به نام نفس زکيه، قبل از ظهور مهدي موعود (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به دست دشمنان آن حضرت به شهادت مي‌رسد. اين شهادت 15 شب قبل از قيام حضرت اتفاق مي‌افتد.[79]

وجه اشتراک ادیان ابراهیمی

پيروان اديان سه‌گانه ابراهيمي، بر پيروزي ايمان بر كفر، حاكميت حق و علم، عدالت اجتماعي، نجات بشر از ظلم و ستم و وراثت زمين به صالحان، اعتقاد راسخ دارند. در يك كلمه مي‌توان گفت فلسفه تاريخ در اديان ابراهيمي با اعتقاد به ظهور منجي معني پيدا مي‌كند.

  1.  [80]ديدگاه اديان غير ابراهيمي:

در این قسمت، اعتقاد به منجي و موعود نهايي در آيين‌ها، كيش‌ها، فرهنگ‌ها و دين‌هاي غير ابراهيمي كه خاستگاه آنها (غير از زرتشت) كشورهاي آسياي شرقي و جنوب شرقي، شامل هند، چين، ژاپن، تايلند و ويتنام است،را مورد بررسي اجمالي قرار مي‌دهيم. باور پيروان اين كيش‌ها به نجات و نجات بخش نهايي را نمي‌توان به عقايد و آموزه‌هاي زرتشتي، يهودي، مسيحي و اسلامي منطبق دانست؛ بلكه مي‌توان پاره‌اي از اين باورها را «شبيه و همانند» آموزه‌هاي آن اديان تلقي كرد. منجي باوري و موعود باوري در اين كيش‌ها يا زاييده خردورزي انديشمندان باستاني و برآمده از داوري عقل فطري و محدود به آن است و يا بقايا و نمود‌هايي از آموزه‌هاي پيامبران الهي است كه صحف آسماني آنها به كلي مفقود شده، و تعاليم آنان با پندارهاي بومي و افسانه‌ها درهم آميخته و تنها نمادهايي از حقايق اديان ابراهيمي در آنها باقي مانده است. احاديثي كه مهبط آدم(علیه السلام) را سرزمين هند يا سريلانكا (سرنديب) پنداشته‌اند، مي‌تواند مايه‌اي براي اين فرضيه باشد. [81]اين شباهت‌ها و همانندي‌ها به‌خاطر فطرت و گرايش‌هاي عالي آن است كه هر انساني را صرف نظر از ديني كه به آن معتقد است، به سمت و سوي گرايش به نجات و كمال، عدالت و فضايل اخلاقي سوق مي‌دهد.

[82]1. موعود زرتشت

بنظر مي­رسد انديشة موعودگرايي زرتشت، سابقه بيشتري نسبت به اديان ديگر داشته باشد؛ بخصوص کساني که تاريخ تولد زرتشت پيامبر را به قبل از يهود، يعني 6000 سال قبل از ميلاد مسيح(علیه السلام) [83]و يا 11000 سال قبل از ميلاد مسيح مي­دانند. [84]البته قول صحيح در تولد زرتشت را براساس مستنداتي در حدود سال660 قبل از ميلاد مسيح (علیه السلام) مي­دانند. [85]زرتشت جزء پيامبران الهي داراي كتاب مي‌باشد، و دين او، دين غالب ايرانيان ـ تا قبل از ظهور اسلام ـ بوده است. اين دين، هنوز پيرواني در ايران و هند دارد. كتاب مقدس او «اوستا» است و «گاتاها» ظاهراً كلمات خود زرتشت است.[86] در اين دين يك قدرت كيهاني به نام «اهورا مزدا» نجات كه عالي‌ترين درجه پرستش است (اما داراي عالي‌ترين قدرت نيست) مشخص است. و در مقابل وي، يك قدرت كيهاني متضاد به نام (اهريمن)، يا روح بزرگ شرّ، خودنمايي مي‌كند. اين مطلب نشان دهندة دوري مذهب زرتشت از توحيد است.[88] [87]«موعود» همان (سوشيانس) كه در فارسي «سوشيانت» نجات‌بخشي كه (اهورامزدا» به مردمان نيك وعده داده است، وظيفه‌اش پاييدن و نگهباني جهان راستي است، جهاني كه اندكي پيش از رستاخيز آراسته خواهد شد و در آن راستگو بر دروغگو چيره خواهد شد، چهاني كه در آن حق غالب است و باطل و دروغ مغلوب [89]«از اين جهت سوشيانس (ناميده خواهد شد) زيرا كه سراسر جهان مادي را سود خواهد داد».[90]

[91]فرجام جهان در انديشه زرتشتي

آنچه مي­توان از لابه‌لاي اين انديشه فهميد، عبارتند از:

  1. نابودي اهريمن و بازگشت به جهان پاک و عاري از ظلم و ستم، او باستايش پروردگار و به کمک ياران خويش و توده مردم به جنگ و ستيز با اهريمن بر مي­خيزد و نيروي اهريمن سست شده و به خواري مي‌رسد؛ به طوري‌که چاره­اي جز راه دوزخ ندارد.[92]
  2. گسترش دين و اخلاق، بطوريكه انديشة نيک، گفتار نيک و کردار نيک، جامه عمل خواهد پوشيد و قوانين ديني رواج خواهد يافت.[93]
  3. فراواني نعمت و آسايش؛ در اين زمان، ديگر خشکسالي، فقر و بدبختي از ميان خواهد رفت.
  4. تشکيل حکومت جهاني، كه اداره جهان و حکومت و رهبري آن در دست سوشيانش خواهد بود.

[94]1. موعود هندو

تنوع و پيچيدگي عقايد واعمال در هندوييزم به قدري دامنه‌دار است که بايستي حدود وسيع و پنهاور آن را با معناي مضيق و محدود آن تميز داد. خود هندوان به تعريف‌هاي کلي و قضاياي مطلقه براي دين خود توضيح نهاده‌اند. بر حسب اقوال ايشان، هندويي عبارت است از مجموعة اعتقادات و سازمان‌هاي بي‌شمار و درهم آميخته که از زمان پيدايش آثار و کتب مقدس وداها به ظهور رسيده و تاکنون ادامه دارد بنابراين مي‌توان گفت: « هندوييزم عبارت است از يک سيستم مذهبي اجتماعي که در ميان مردم آن سرزمين در قرن سوم (ق.م) رشد و نمو يافته است».[95]

كلكي يا كليكين، منجي موعود هندوان چنان توصيف و معرفي شده كه عهده داري حكومت و نوع حكومت و نوع حكومت جهاني، از برنامه‌هاي اصلي اوست. او در پايان آخرين دوره زماني از ادوار چهارگانه خانه جهاني، يعني «كالي يوگه» ظهور خواهد كرد. دهمين و آخرين تنزل (اوتاره) ويشنو (vishnu) که کلکي يا کلکين نام دارد، سوار بر اسبي سفيد و با شمشير آخته و شهاب‌گون ظهور مي‌کند تا شرارت و ظلم را از ريشه بر کند و عدالت و فضيلت را برقرار سازد. اسب سفيد، نماد قدرت و فراگيري است. او «يمه» (yama) يا مرگ را در هم مي‌شکند و بر همة قواي مخالف پيروز مي‌شود. کلکي جنبه «الوهيت» نيز دارد. او مردي الوهي و به نوعي متحد با مقام بي­انتهاي خداست.[96]

از اين اوصاف، به خوبي اصل حكومت و نوع آن در منجي هندو نمايان است. بر خلاف ظاهر نژاد‌مدارانه دين هندو، انديشه موعودگرايي هندو به هيچ روي، قوم مدار نيست، بلكه كاملاً جهان شمول است. [97]دركتاب «باسك» كه از كتب آسماني هندوهاست، آمده است: «دور دنيا تمام شود به پادشاه عادلي در آخرالزمان، که پيشواي ملائکه و پريان و آدميان باشد و حق و راست با او باشد و آنچه در دريا و زمين‌ها و کوه‌ها پنهان باشد، همه را به دست آورد و از آسمان‌ها و زمين و آنچه باشد، خبر دهد. از او بزرگ‌تر، کسي به دنيا نيايد.»[98]

در كتاب ديگر هندوان بنام «شاكموني» بشارت ظهور منجي موعود اين‌گونه آمده است: «پادشاهي و دولت دنيا به فرزند سيد خلايق دو جهان «کشن»[99] بزرگوار تمام شود و او کسي باشد که بر کوه‌هاي مشرق و مغرب دنيا حکم براند و فرمان کند و بر ابرها سوار شود و فرشتگان کارکنان او باشند و جن و انس در خدمت او شوند و از «سودان» که زير خط «استوا» است تا سرزمين «تسعين» که زير قطب شمالي است و ماوراء بحار را صاحب شود و دين خدا، يک دين شود و دين خدا زنده گردد و نام او «ايستاده» باشد و «خداشناس» باشد.»[100]

[101]2. موعود بودا

آيين بودا همچون نهري جدا شده از بستر انديشه هندويي است و در ارتباط تنگاتنگ با ديگر آيين­هاي هندي، به ويژه آيين جين، قرار دارد. بنابراين در بسياري از زمينه­ها ديدگاه مشترک دارند، نظير ادوار تاريخي، و آمدن موعود براي نجات. [102]انديشة موعودخواهي آيين بودا با مفهوم ميتريه همراه است. ميتريه (Maitreya) واژه­اي از زبان سَنسکريت است که از ريشة ميتره (mira) به معناي مهرباني و دوست‌داشتني است، ولي در زبان پالي، ميته (Mettevva) گويند. [103]در الهيات بودايي او را بوداي پنجم [104]و آخرين بودا از بودايان زميني مي­دانند که هنوز نيامده است، اما روزي خواهد آمد تا همگان را نجات دهد. او را در «نمادنگاري بودايي» به هيبت مردي در وضعيت نشستة آماده برخاستن نمايش مي­دهند تا نمادي باشد از آمادگي براي قيام[105]. برخي او را بوداي هفتم ناميدند. جهان بعد از ظهور ميتريه اين گونه توصيف شده است: «در اين جهان، ساکنان بي‌شمار زمين هيچ جنايتي نمي­کنند و عمل بدي از ايشان سر نمي­زند و از خوبي کردن مسرورند. مردم بدون ضعف و نقيصه خواهند بود. آنان قوي، بزرگ و شادمانند، در حالي که بيماري بسيار کمي در ميان آنها وجود خواهد داشت. آنها از رنج خارها آزاد خواهند بود و با برگ‌هاي سبز خود را خواهند پوشاند. آنها بدون هيچ زحمتي برنج را براي خود فراهم مي­آورند و در اين جهان است که ميتريه دهرمه (دَهْرم=دَرَمْ) ـ به معناي دين حقيقي ـ را اعلام خواهد کرد».[105]

  1. [106] جايگاه انتظار در تقريب بين اديان

با توجه به آنچه در ديدگاه‌هاي اديان ابراهيمي و غير ابراهيمي در رابطه با موعود هر دين مطرح شد، در‌مي‌يابيم كه آمدن منجي موعود از ديرباز از آرزوهاي بشر بوده است و همه انسان‌ها در طول تاريخ، در آرزوي حكومت واحدي هستند، كه سراسر جهان را پر از عدل، كمال، نجات و سعادت ... خواهد نمود.و اين گوياي اين مهم هست كه همه اين اديان به نوعي منتظرند و اين انتظار را در خود و در نسل و آيندگان خود تاكيد مي‌كنند. «به حكم ضرورت، آينده جهان روزي را در برخواهد داشت كه در آن، جامعه بشري پر از عدل و داد شده و با صلح و صفا همزيستي نمايند و افراد انساني غرق فضيلت و كمال شوند».[107]

همه اديان با توجه به آنچه در متون دين آن‌ها و آموزه‌هايشان آمده است براي جهان هستي نهايتي را متصورند و در خاتمه جهان و به عبارت ديگر در آخرالزمان موعودي را انتظار مي‌كشند كه منشأ همه خوبي‌ها و زيبائي‌هاست مي‌توان گفت اين موعود منجي كه همه اديان سخن از آمدن آن به ميان آورده‌اند به حكم ضرورت بايد يك شخصيت حقيقي باشد و او همه دنيا را پر از عدل و داد كند. تعدد موعود و منجي، خود باعث ايجاد شكاف در ميان ملل و اقوام مختلف خواهد شد و اين مطلب با بحث پيامبران منافات خواهد داشت. چون تمام پيامبران به دنبال تحقق هدف واحدي بودند كه بر مبناي آن، همه گروه‌ها و طيف‌هاي مختلف اجتماع بشر با هر نوع رنگ و نژاد و سليقه‌اي، در يك جا و زير يك پرچم جمع شوند. اديان غير ابراهيمي نيز همين اهداف را در مراتب پايين‌تري دنبال مي‌كنند.

انتظار موعود و منجي مي‌تواند زمينه‌اي باشد جهت همگرائي و همدلي بيشتر اديان مختلف، بخصوص متفكران و انديشمندان این ادیان كه به مطالعه در خصوصيات، صفات، و شباهت‌هاي موعودشان بپردازند. چون انديشمندان و صاحب نظران در هر ديني مي‌توانند با كنار گذاشتن تعصّبات و قوميت‌ها و ايجاد فضاي سالم، زمينه همدلي و همگرائي هم کیشان خود را با ساير ملّيت‌ها و اديان فراهم كنند. و اين حركت از سوي انديشمندان منصف در حافظه تاريخ ثبت خواهد شد، و مردم جهان در آينده از آنان به نيكي ياد خواهند كرد.

متفكران و صاحب نظران در هر ديني به مثابه چشم و ديدبان آن دين بحساب مي‌آيند؛ چه بسا بوده‌اند افرادي در هر دين، كه زمينه هدايت جامعه زمان خود را فراهم كردند. به عنوان نمونه: افلاطون، با طرح مدينه فاضله در صدد آفرينش پيوندي عميق ميان جامعه بشري بود. وي وحدت بخشيدن به جوامع متفرق را هدف اوليه خود مي‌دانست. [108]مسلماً چنين ايده‌اي بدون نزديك كردن اديان و اقوام مختلف در زمينه باورها و آموزه‌هايشان محقق نخواهد شد. با تحليل و بررسي مباني مشترك اديان، به ضرورت تلاش برای تقريب پي مي‌بريم چون در سايه نزديكي افكار، همدلي و همگرايي است كه نجات و رهايي از نارسايي‌ها و بيداد و فساد فراهم مي‌گردد. و اين خود زمينه‌اي را فراهم مي‌سازد جهت ايجاد حكومت واحد جهاني و بستر‌سازي جهت ظهور منجي موعود؛ چرا كه در هر برهه از زمان، انسان‌هاي ابليس زده و فاسدي وجود دارند براي استثمار انسان‌هاي مظلوم در جهت پيش‌برد اهداف شوم و حيواني خود، و اين معضل در سايه تقريب بين اديان ريشه‌كن خواهد شد.

  1.  [109]زمينه‌هاي ايجاد تقریب:

زمينه‌هايي كه مي‌تواند باعث ايجاد تقریب در بين اديان شود به شرح ذيل مي‌باشد:

[110]1. تقريب عاطفي، اخلاقي

به اين معنا كه تعصّبات و صفاتي كه موجب جدايي و دشمني و يا خصلت‌هايي كه از نظر اخلاقي نارواست و تأثير منفي بر تعامل بين اديان مي‌گذارد از ميان برداشته شود.

ايجاد چنين فضاي سالم و دور از بداخلاقي‌ها ، مي‌تواند زمينه‌اي باشد جهت نزديكی و همدلي بيشتر بين اديان و مذاهب گوناگون، چون انسان با هر قوم و نژاد و هر ديني كه باشد تشنه محبت است و اين محبت زمينه‌ساز احترام متقابل و نهايتاً تقريب خواهد شد.

[111]2. تقريب علمي

از اين تقريب به عنوان قدم مهم در اين مسير ياد مي‌شود. تقريب علمي يعني در فضاي گفتگو و بحث‌هاي تطبيقي، بتوان نقاط اختلاف را به حداقل رساند. البته هيچ‌گاه نبايد انتظار داشت كه اختلافات اعتقادي به تمام معنا از بين برود چون به هر حال كيان هر مذهب بر اساس يك عقايدي بنا شده است و اگر همه داراي يك نوع فكر و انديشه باشند ،تقريب معنا پيدا نمي‌كند.

اختلاف در عقايد، بعضاً بخاطر عدم اطلاع دقيق از آموزه‌هاي واقعي دیگر ادیان است. اگر از بسته‌ها و سطح هر آموزه‌اي به درون آن دين وارد شويم، چه بسا به نقاط مشترك بيشتري دست پيدا كنيم. تقريب علمي مي‌تواند باعث تقليل اختلافات تا حد معقول و ممكن شود. بسياري از برداشت‌هاي غلط و تند و افراطي بخاطر عدم آشنايي با ديدگاه‌هاي اديان مختلف مي‌باشد در حالي كه با يك بحث علمي ممكن است واقعيت‌ها روشن شود و اين باعث دست‌يابي به نقاط مشترك بين اديان مي‌گردد. از طرفي در سايه اين تقريب مي‌توان به يك نوع توليد مشترك دست پيدا كرد كه بر پايه اين مشتركات بر مشكلات مسلط شد. در اين جايگاه مي‌توان با برجسته كردن نقاط مشترك و تبديل آن به يك مبناي اساسي و لازم الرعايه در بين اديان،‌زمينه را براي ايجاد حكومتي واحد و ظهور منجي موعود فراهم ساخت.

[112]3. تقريب عملي

اين نوع تقريب نيز به عنوان يك هدف تلقي مي‌شود و مي‌تواند داراي زمينه‌هاي مختلفي باشد.

الف. عرصه سياست

ب. عرصه اقتصاد

ج. عرصه اجتماعي و فرهنگي

تلاش جهت تقریب ملل در عرصه های فوق ، میتواند مقدمه ای برای تقریب عقاید ایشان به شمار آید. برآيند اين 3 نوع تقريب (اخلاقي، علمي، عملي) با زير مجموعه‌هايي كه دارد يك چيز است و آن تشكيل حكومت واحد جهاني و يا به عبارت ديگر مدينه فاضله مي‌باشد. به نظرمي‌رسد در بين اين سه نوع تقريب، تقريب عاطفي، اخلاقي يك امر بسيار زيربنائي و اساسي است چون در طول تاريخ بسياري بوده و هستند که با تحریک تعصّبات ، تفرقه را تقويت نموده و در اين فضاي عاري از اخوت و برادري، به منافع كلان اقتصادي و غيره ... دست پيدا كرده اند. تا زماني كه وضعيت اخلاقي بين اديان دچار مشكل باشد، حتّي مشتركات هم ناديده گرفته مي‌شود. يكي از پيش‌شرط‌هاي تقريب عاطفي ، عدم توهين به آموزه‌ها و مقدسات اديان ديگر مي‌باشد.بنابراين تقريب اخلاقي از جايگاه ويژه‌اي برخوردار مي‌باشد.

[115]نتيجه:

همة اديان، اعم از ابراهيمي و غير ابراهيمي معتقدند كه نجات‌خواهي در سايه وجود منجي موعود محقق خواهد شد و اصل ظهور منجي در ميان همه اديانف امری مسلم است، ولي اين به معناي يگانه انگاري در همة زمينه‌ها نيست. پس داراي اشتراكات و افتراقاتي هستند که به برخي موارد اشاره مي‌كنيم:

1. عقيده به ظهور منجي بزرگ در آخر‌الزمان كه جهانيان را از ستم استبداد و بيداد، رهايي خواهد بخشيد، اعتقادي همگاني در ميان پيروان اديان، به خصوص اديان ابراهيمي است.

2. منجي ملت‌ها در اديان، به خصوص اديان ابراهيمي، هدفي واحد دارند و آن، اقامة عدل و داد و برپايي نظامي عادلانه است. اديان غيرابراهيمي هم همين اهداف را در مراتب پايين‌تري دنبال مي‌کنند و بشارت نجات، كمال، عدالت و... سر مي‌دهند.

3. اديان مورد بحث، اكثراً در اين‌كه پيش از آخر‌الزمان، فساد، مشكلات طبيعي و غير طبيعي ، جهان را فرا مي‌گيرد، اشتراك نظر دارند.

4. در بيشتر اين اديان، زمان آمدن منجي روشن نيست؛ به ويژه در اديان ابراهيمي هرگونه تعيين وقت مردود شمرده شده است. چون زمان ظهور نامعلوم است.

 5. حوادث و اتفاقات قبل از ظهور منجي اديان تقريبا با يكديگر مشابه است؛ در تمامي آنها كم و بيش،پیش بینی اتفاقاتي از قبيل سيل، زلزله، فرو رفتن در زمين، قحطي و گرسنگي، شيوع بيماري‌هاي مهلك و... را شاهد هستیم.

 6. در بحث منجي ، اگر چه برخي از ادیان دعوت جهان شمولي دارند، ولي برخي ديگر قوم مدار هستند که به تدريج از قوم مدار بودن فاصله گرفته اند و سمت و سوي جهان شمولي به خود مي‌گيرند.

7. برخي از منجي‌ها ويژگي كيهاني دارند، ولي براي برخي ديگر ويژگي كيهاني و ماورايي بودن تعريف نشده است.[116]و ده‌ها مورد اشتراك و افتراق را مي‌توان در آموزه‌هاي ديني اديان جستجو كرد و با بحث و بررسي دقيق آن، زمينه را براي ايجاد تقريب بين اديان ابراهيمي و غير ابراهيمي فراهم ساخت.

                     روزي گره زمــانه وا خواهد شد                           راز گل سرخ، برملا خواهد شد

                         در راه عزيزي است كه با آمدنش             هرقطب نما، قبله نما خواهد شد

 

پی نوشت ها:

 [1]. انبياء: 105.

 [2]. نشريه راه مردم، در گفت و گوي اختصاصي «جوان» با آيت الله جعفر سبحاني، تاريخ 24/3/79.

 [3]. ابن منظور، محمد بن مكتوم، لسان العرب، ج5، ص340 و 339.

 [4]. جوادي آملي، عبد الله، دين شناسي، ص27.

 [5]. كافرون: آيه 6.

 [6]. توفيقي، حسين، اديان بزرگ، ص4.

[7]. Messiahy يا در تلفظ لاتين مسيحا Masiy-ha.

 [8]. سموئيل اول، باب24، آيه6.

 [9]. شاكري زواردهي، روح الله، منجي در اديان، ص34.

 [10]. شوحط، ايمانوئل، مقاله ماشيح موعود و يهود، تحقيق آرش آبائي، نقل از موعود، شماره20.

 [11]. اشعياء، باب11، آيات 1 ـ 9.

[12] . ناس، جان بي، تاريخ اديان، ترجمه علي اصغر حكمت، ص551.

 [13]. اشعيا، باب60، آيه19.

[14]. اشعياء، باب65، آيه19.

 [15]. هوشع، باب2، آيه20.

[16]. فرهنگ و بينش يهود، چاپ سوم، تهران، سال سوم، تهران، سال سوم متوسطه انجمن كليميان، 1384ش، ص45.

 [17]. ايمانوئل شوحط «ماشيح، ناجي جهان» ماهنامه بينا، سال اول، شماره4، 1378، ص16.

[18]. چهره سوم موعود كه مسيحي­ها اشاره نکردند، ولي ما مسمانان نسبت مي­دهيم، بحث فارقليط از انجيل يوحّنا است چون اين وعده را مي­دهد «که من مي‌روم تا فارقليط بيايد، اگر من نروم او نخواهد آمد».

 [19]. شاكري زواردهي، روح الله، منجي در اديان، ص72.

[20]. همان، ص68 و 69.

 [21]. يوحنا، باب14، آيه3.

[22]. متي، باب 16، آيه 27.

[23]. روميان، باب8، آيه21.

[24]. اشعيا، باب35، آيات 10-1.

 [25]. شاكري، روح الله، منجي در اديان، ص86.

 [26]. بحار الانوار، ج51، ص46 ـ 64.

 [27]. سوره شعراء، آيه4.

 [28]. الغيبه، شيخ طوسي، ص177.

[29]. صحيح ترمذي، ج2، ص46.

 [30]. صحيح ابن داود، ج2، ص207.

[31].كليني، اصول كافي، ج7، ص28.

[32]. كشف الغمة، ج2، المستدرك علي الصحيحين، ج4، صص502-464. و ... .

[33].الغیبه نعمانی،ب14،ح13،ص246 33

 [34]. صدوق، كمال الدين و تمام النعمه، ج2، باب57، ح2، ص552.

 [35]. امامي كاشاني، محمد، خط امان، ص358.

 [36]. وسايل الشيعه، ج15، باب41، چاپ بيروت.

[37]. پور داوود، ابراهيم، تصحيح و تفسير گات‌ها؛ ص‌28.

 [38]. توفيقي، حسين، اديان بزرگ، ص57.

 [39]. تاريخ اديان، ص303.

 [40]. اديان زنده جهان، ص369.

 [41]. يسنا 45، باب1، يسنا48، باب2، به نقل از نجات بخشي در اديان، ص4.

 [42]. بخشي از بند 129 فروردين پشت، به نقل از نجات بخشي در اديان، ص4.

 [43]. شاكري زواردهي، روح‌الله، منجي در اديان، ص204.

 [44]. همان، ص204.

[45]. ناس، جان، بي، تاريخ جامع اديان، ص‌130، به نقل از منجي در اديان، ص214.

 [46]. موحديان، عطار، مجله هفت آسمان، 1383، ش21.

 [47]. موحديان، عطار، مجله هفت آسمان، ص117.

[48]. صادقي، بشارات عهدين، ص‌246.

[49] «کشن» در زبان هندي، نام حضرت رسول اکرم6 است که در اين جا بشارت فرزند برومندش را به نام «ايستاده» و «خداشناس» داده است که در نزد شيعيان به نام «قائم و مهدي7» معروف است.

[50] صادقي، بشارات عهدين، ص‌242.

 [51]. شاكري، روح الله، منجي در اديان، ص230.

[52]. همان ص230

[53]. لنکستر، لوئيس، ميتريه موعود بودايي و فصلنامه هفت آسمان، ش 21، ص‌222.

[54]. ولفانگ شومان، هانس، آيين بودا، ترجمه ع- پاشايي، ص‌121.

 [56]. مقالات و بررسي‌ها، به نقل از :. cit، Partin. H.B. paradise. Op voll….، به نقل از منجي در اديان شاكري زواردهي، ص240.

 [57]. طباطبائي، 1374، ص308.

 [58]. كويده، 1360، ص51.

 [59]. شاكري، روح‌الله، منجي در اديان، ص252 ـ 251.

منبع: مجله مقالات مهدوی؛ http://mahdimag.ir/fa

نگارنده : ابراهیم باقر زاده